🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:10:34 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्पर्शन (पुंलिङ्ग)

छूने वाला, हाथ लगाने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्पर्शनःस्पर्शनौस्पर्शनाः
द्वितीयास्पर्शनम्स्पर्शनौस्पर्शनान्
तृतीयास्पर्शनेनस्पर्शनाभ्याम्स्पर्शनैः
चतुर्थीस्पर्शनायस्पर्शनाभ्याम्स्पर्शनेभ्यः
पञ्चमीस्पर्शनात् / स्पर्शनाद्स्पर्शनाभ्याम्स्पर्शनेभ्यः
षष्ठीस्पर्शनस्यस्पर्शनयोःस्पर्शनानाम्
सप्तमीस्पर्शनेस्पर्शनयोःस्पर्शनेषु
सम्बोधनहे स्पर्शनहे स्पर्शनौहे स्पर्शनाः

अर्थ: छूने वाला, हाथ लगाने वाला
संस्कृत: पर्याय: श्वसन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति, पृषदश्व

📚 अमरकोश में:
• वायु के नाम (१.१.७४) — पर्याय: श्वसन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल, आशुग
• दान के नाम (२.७.३१) — पर्याय: त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, प्रतिपादन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

स्पर्शन (नपुंसकलिङ्ग)

छूने वाला, हाथ लगाने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्पर्शनम्स्पर्शनेस्पर्शनानि
द्वितीयास्पर्शनम्स्पर्शनेस्पर्शनानि
तृतीयास्पर्शनेनस्पर्शनाभ्याम्स्पर्शनैः
चतुर्थीस्पर्शनायस्पर्शनाभ्याम्स्पर्शनेभ्यः
पञ्चमीस्पर्शनात् / स्पर्शनाद्स्पर्शनाभ्याम्स्पर्शनेभ्यः
षष्ठीस्पर्शनस्यस्पर्शनयोःस्पर्शनानाम्
सप्तमीस्पर्शनेस्पर्शनयोःस्पर्शनेषु
सम्बोधनहे स्पर्शनहे स्पर्शनेहे स्पर्शनानि

अर्थ: छूने वाला, हाथ लगाने वाला
संस्कृत: पर्याय: श्वसन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति, पृषदश्व

📚 अमरकोश में:
• वायु के नाम (१.१.७४) — पर्याय: श्वसन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल, आशुग
• दान के नाम (२.७.३१) — पर्याय: त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, प्रतिपादन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬