🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:04:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्मृति (स्त्रीलिङ्ग)

याद, प्रत्यास्मरण, स्मरणशक्ति

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्मृतिःस्मृतीस्मृतयः
द्वितीयास्मृतिम्स्मृतीस्मृतीः
तृतीयास्मृत्यास्मृतिभ्याम्स्मृतिभिः
चतुर्थीस्मृतये / स्मृत्यैस्मृतिभ्याम्स्मृतिभ्यः
पञ्चमीस्मृतेः / स्मृत्याःस्मृतिभ्याम्स्मृतिभ्यः
षष्ठीस्मृतेः / स्मृत्याःस्मृत्योःस्मृतीनाम्
सप्तमीस्मृतौ / स्मृत्याम्स्मृत्योःस्मृतिषु
सम्बोधनहे स्मृतेहे स्मृतीहे स्मृतयः

अर्थ: याद, प्रत्यास्मरण, स्मरणशक्ति
संस्कृत: पर्याय: धर्मसंहिता

📚 अमरकोश में:
• धर्मशास्त्र (१.६.६) — पर्याय: धर्मसंहिता
• स्मरण/चिन्तन (१.७.३०) — पर्याय: चिन्ता, आध्यान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें