🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:39:37 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्वरित (पुंलिङ्ग)

स्वरो जातोऽस्य इतच् ध्वनियुक्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वरितःस्वरितौस्वरिताः
द्वितीयास्वरितम्स्वरितौस्वरितान्
तृतीयास्वरितेनस्वरिताभ्याम्स्वरितैः
चतुर्थीस्वरितायस्वरिताभ्याम्स्वरितेभ्यः
पञ्चमीस्वरितात् / स्वरिताद्स्वरिताभ्याम्स्वरितेभ्यः
षष्ठीस्वरितस्यस्वरितयोःस्वरितानाम्
सप्तमीस्वरितेस्वरितयोःस्वरितेषु
सम्बोधनहे स्वरितहे स्वरितौहे स्वरिताः

अर्थ: स्वरो जातोऽस्य इतच् ध्वनियुक्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

स्वरित (नपुंसकलिङ्ग)

स्वरो जातोऽस्य इतच् ध्वनियुक्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वरितम्स्वरितेस्वरितानि
द्वितीयास्वरितम्स्वरितेस्वरितानि
तृतीयास्वरितेनस्वरिताभ्याम्स्वरितैः
चतुर्थीस्वरितायस्वरिताभ्याम्स्वरितेभ्यः
पञ्चमीस्वरितात् / स्वरिताद्स्वरिताभ्याम्स्वरितेभ्यः
षष्ठीस्वरितस्यस्वरितयोःस्वरितानाम्
सप्तमीस्वरितेस्वरितयोःस्वरितेषु
सम्बोधनहे स्वरितहे स्वरितेहे स्वरितानि

अर्थ: स्वरो जातोऽस्य इतच् ध्वनियुक्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें