🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:42:18 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्वरुह् (पुंलिङ्ग)

स्व (स्वयम्, अपना) + रुह् (उगा हुआ या उत्पन्न)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वरुक् / स्वरुग् / स्वरुट् / स्वरुड्स्वरुहौस्वरुहः
द्वितीयास्वरुहम्स्वरुहौस्वरुहः
तृतीयास्वरुहास्वरुग्भ्याम् / स्वरुड्भ्याम्स्वरुग्भिः / स्वरुड्भिः
चतुर्थीस्वरुहेस्वरुग्भ्याम् / स्वरुड्भ्याम्स्वरुग्भ्यः / स्वरुड्भ्यः
पञ्चमीस्वरुहःस्वरुग्भ्याम् / स्वरुड्भ्याम्स्वरुग्भ्यः / स्वरुड्भ्यः
षष्ठीस्वरुहःस्वरुहोःस्वरुहाम्
सप्तमीस्वरुहिस्वरुहोःस्वरुक्षु / स्वरुट्त्सु / स्वरुट्सु
सम्बोधनहे स्वरुक् / हे स्वरुग् / हे स्वरुट् / हे स्वरुड्हे स्वरुहौहे स्वरुहः

अर्थ: स्व (स्वयम्, अपना) + रुह् (उगा हुआ या उत्पन्न)
English: self-growing, s°-increasing, MW.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

स्वरुह् (नपुंसकलिङ्ग)

स्व (स्वयम्, अपना) + रुह् (उगा हुआ या उत्पन्न)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वरुत् / स्वरुद्स्वरुहीस्वर्वांहि
द्वितीयास्वरुत् / स्वरुद्स्वरुहीस्वर्वांहि
तृतीयास्वरुहास्वरुद्भ्याम्स्वरुद्भिः
चतुर्थीस्वरुहेस्वरुद्भ्याम्स्वरुद्भ्यः
पञ्चमीस्वरुहःस्वरुद्भ्याम्स्वरुद्भ्यः
षष्ठीस्वरुहःस्वरुहोःस्वरुहाम्
सप्तमीस्वरुहिस्वरुहोःस्वरुत्सु
सम्बोधनहे स्वरुत् / हे स्वरुद्हे स्वरुहीहे स्वर्वांहि

अर्थ: स्व (स्वयम्, अपना) + रुह् (उगा हुआ या उत्पन्न)
English: self-growing, s°-increasing, MW.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬