🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:29:12 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्वर्ग (पुंलिङ्ग)

वैकुंठ, इन्द्र का स्वर्ग, बहिश्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वर्गःस्वर्गौस्वर्गाः
द्वितीयास्वर्गम्स्वर्गौस्वर्गान्
तृतीयास्वर्गेणस्वर्गाभ्याम्स्वर्गैः
चतुर्थीस्वर्गायस्वर्गाभ्याम्स्वर्गेभ्यः
पञ्चमीस्वर्गात् / स्वर्गाद्स्वर्गाभ्याम्स्वर्गेभ्यः
षष्ठीस्वर्गस्यस्वर्गयोःस्वर्गाणाम्
सप्तमीस्वर्गेस्वर्गयोःस्वर्गेषु
सम्बोधनहे स्वर्गहे स्वर्गौहे स्वर्गाः

अर्थ: वैकुंठ, इन्द्र का स्वर्ग, बहिश्त
संस्कृत: पर्याय: स्वर्, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक

📚 अमरकोश में:
• स्वर्ग के नाम (१.१.६) — पर्याय: स्वः, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक, द्यौ, दिव्, त्रिविष्टप
• गो (पुं॰/स्त्री॰, प्रयोग देखकर) (३.३.३१) — पर्याय: बाण, पशु, वाणी, वज्र, दिशा, आँख, किरण, पृथ्वी, जल
• (पाँच देववृक्ष (१.१.६१) — पर्याय: मन्दार, पारिजात, कल्पवृक्ष, हरिचन्दन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें