🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:50:37 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्वर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

सुष्ठु अर्णो वर्णो यस्य सोना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वर्णम्स्वर्णेस्वर्णानि
द्वितीयास्वर्णम्स्वर्णेस्वर्णानि
तृतीयास्वर्णेनस्वर्णाभ्याम्स्वर्णैः
चतुर्थीस्वर्णायस्वर्णाभ्याम्स्वर्णेभ्यः
पञ्चमीस्वर्णात् / स्वर्णाद्स्वर्णाभ्याम्स्वर्णेभ्यः
षष्ठीस्वर्णस्यस्वर्णयोःस्वर्णानाम्
सप्तमीस्वर्णेस्वर्णयोःस्वर्णेषु
सम्बोधनहे स्वर्णहे स्वर्णेहे स्वर्णानि

अर्थ: सुष्ठु अर्णो वर्णो यस्य सोना
संस्कृत: पर्याय: सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्, हाटक

📚 अमरकोश में:
• सोने के नाम (२.९.९४) — पर्याय: सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

स्वर्ण (पुंलिङ्ग)

सुष्ठु अर्णो वर्णो यस्य सोना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वर्णःस्वर्णौस्वर्णाः
द्वितीयास्वर्णम्स्वर्णौस्वर्णान्
तृतीयास्वर्णेनस्वर्णाभ्याम्स्वर्णैः
चतुर्थीस्वर्णायस्वर्णाभ्याम्स्वर्णेभ्यः
पञ्चमीस्वर्णात् / स्वर्णाद्स्वर्णाभ्याम्स्वर्णेभ्यः
षष्ठीस्वर्णस्यस्वर्णयोःस्वर्णानाम्
सप्तमीस्वर्णेस्वर्णयोःस्वर्णेषु
सम्बोधनहे स्वर्णहे स्वर्णौहे स्वर्णाः

अर्थ: सुष्ठु अर्णो वर्णो यस्य सोना
संस्कृत: पर्याय: सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्, हाटक
English: (contracted from सु-वर्ण) a partic. Agni, Hariv.

📚 अमरकोश में:
• सोने के नाम (२.९.९४) — पर्याय: सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें