🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:07:40 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

स्वैर (पुंलिङ्ग)

मनमाना आचरण करने वाला, स्वच्छंद, स्वेच्छाचारी, अनियंत्रित, निरंकुश

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वैरःस्वैरौस्वैराः
द्वितीयास्वैरम्स्वैरौस्वैरान्
तृतीयास्वैरेणस्वैराभ्याम्स्वैरैः
चतुर्थीस्वैरायस्वैराभ्याम्स्वैरेभ्यः
पञ्चमीस्वैरात् / स्वैराद्स्वैराभ्याम्स्वैरेभ्यः
षष्ठीस्वैरस्यस्वैरयोःस्वैराणाम्
सप्तमीस्वैरेस्वैरयोःस्वैरेषु
सम्बोधनहे स्वैरहे स्वैरौहे स्वैराः

अर्थ: मनमाना आचरण करने वाला, स्वच्छंद, स्वेच्छाचारी, अनियंत्रित, निरंकुश
संस्कृत: पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अलस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

स्वैर (नपुंसकलिङ्ग)

मनमाना आचरण करने वाला, स्वच्छंद, स्वेच्छाचारी, अनियंत्रित, निरंकुश

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वैरम्स्वैरेस्वैराणि
द्वितीयास्वैरम्स्वैरेस्वैराणि
तृतीयास्वैरेणस्वैराभ्याम्स्वैरैः
चतुर्थीस्वैरायस्वैराभ्याम्स्वैरेभ्यः
पञ्चमीस्वैरात् / स्वैराद्स्वैराभ्याम्स्वैरेभ्यः
षष्ठीस्वैरस्यस्वैरयोःस्वैराणाम्
सप्तमीस्वैरेस्वैरयोःस्वैरेषु
सम्बोधनहे स्वैरहे स्वैरेहे स्वैराणि

अर्थ: मनमाना आचरण करने वाला, स्वच्छंद, स्वेच्छाचारी, अनियंत्रित, निरंकुश
संस्कृत: पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अलस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें