🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:41:47 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हंसगति (पुंलिङ्ग)

हंस जैसी चाल चलने वाला, राजसी ढंग से इतरा कर चलने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहंसगतिःहंसगतीहंसगतयः
द्वितीयाहंसगतिम्हंसगतीहंसगतीन्
तृतीयाहंसगतिनाहंसगतिभ्याम्हंसगतिभिः
चतुर्थीहंसगतयेहंसगतिभ्याम्हंसगतिभ्यः
पञ्चमीहंसगतेःहंसगतिभ्याम्हंसगतिभ्यः
षष्ठीहंसगतेःहंसगत्योःहंसगतीनाम्
सप्तमीहंसगतौहंसगत्योःहंसगतिषु
सम्बोधनहे हंसगतेहे हंसगतीहे हंसगतयः

अर्थ: हंस जैसी चाल चलने वाला, राजसी ढंग से इतरा कर चलने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हंसगति (स्त्रीलिङ्ग)

हंस जैसी चाल चलने वाला, राजसी ढंग से इतरा कर चलने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहंसगतिःहंसगतीहंसगतयः
द्वितीयाहंसगतिम्हंसगतीहंसगतीः
तृतीयाहंसगत्याहंसगतिभ्याम्हंसगतिभिः
चतुर्थीहंसगतये / हंसगत्यैहंसगतिभ्याम्हंसगतिभ्यः
पञ्चमीहंसगतेः / हंसगत्याःहंसगतिभ्याम्हंसगतिभ्यः
षष्ठीहंसगतेः / हंसगत्याःहंसगत्योःहंसगतीनाम्
सप्तमीहंसगतौ / हंसगत्याम्हंसगत्योःहंसगतिषु
सम्बोधनहे हंसगतेहे हंसगतीहे हंसगतयः

अर्थ: हंस जैसी चाल चलने वाला, राजसी ढंग से इतरा कर चलने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हंसगति (नपुंसकलिङ्ग)

हंस जैसी चाल चलने वाला, राजसी ढंग से इतरा कर चलने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहंसगतिहंसगतिनीहंसगतीनि
द्वितीयाहंसगतिहंसगतिनीहंसगतीनि
तृतीयाहंसगतिनाहंसगतिभ्याम्हंसगतिभिः
चतुर्थीहंसगतिने / हंसगतयेहंसगतिभ्याम्हंसगतिभ्यः
पञ्चमीहंसगतिनः / हंसगतेःहंसगतिभ्याम्हंसगतिभ्यः
षष्ठीहंसगतिनः / हंसगतेःहंसगतिनोः / हंसगत्योःहंसगतीनाम्
सप्तमीहंसगतिनि / हंसगतौहंसगतिनोः / हंसगत्योःहंसगतिषु
सम्बोधनहे हंसगति / हे हंसगतेहे हंसगतिनीहे हंसगतीनि

अर्थ: हंस जैसी चाल चलने वाला, राजसी ढंग से इतरा कर चलने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें