🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:48:06 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हंसांशु (पुंलिङ्ग)

हंस (उतम, श्रेष्ठ) + अंशु (किरण, प्रकाशकिरण)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहंसांशुःहंसांशूहंसांशवः
द्वितीयाहंसांशुम्हंसांशूहंसांशून्
तृतीयाहंसांशुनाहंसांशुभ्याम्हंसांशुभिः
चतुर्थीहंसांशवेहंसांशुभ्याम्हंसांशुभ्यः
पञ्चमीहंसांशोःहंसांशुभ्याम्हंसांशुभ्यः
षष्ठीहंसांशोःहंसांश्वोःहंसांशूनाम्
सप्तमीहंसांशौहंसांश्वोःहंसांशुषु
सम्बोधनहे हंसांशोहे हंसांशूहे हंसांशवः

अर्थ: हंस (उतम, श्रेष्ठ) + अंशु (किरण, प्रकाशकिरण)
English: ‘swan-rayed’, swan-coloured, white, MW.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हंसांशु (नपुंसकलिङ्ग)

हंस (उतम, श्रेष्ठ) + अंशु (पोशाक, सजावट)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहंसांशुहंसांशुनीहंसांशूनि
द्वितीयाहंसांशुहंसांशुनीहंसांशूनि
तृतीयाहंसांशुनाहंसांशुभ्याम्हंसांशुभिः
चतुर्थीहंसांशुने / हंसांशवेहंसांशुभ्याम्हंसांशुभ्यः
पञ्चमीहंसांशुनः / हंसांशोःहंसांशुभ्याम्हंसांशुभ्यः
षष्ठीहंसांशुनः / हंसांशोःहंसांशुनोः / हंसांश्वोःहंसांशूनाम्
सप्तमीहंसांशुनि / हंसांशौहंसांशुनोः / हंसांश्वोःहंसांशुषु
सम्बोधनहे हंसांशु / हे हंसांशोहे हंसांशुनीहे हंसांशूनि

अर्थ: हंस (उतम, श्रेष्ठ) + अंशु (पोशाक, सजावट)
English: ‘swan-rayed’, swan-coloured, white, MW.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬