🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:57:13 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हर (पुंलिङ्ग)

ले जाने वाला, हटाने वाला, वञ्चित करने वाला, खेदहर, शोकहर

🔎 आपका लिखा रूप हरे = सप्तमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरःहरौहराः
द्वितीयाहरम्हरौहरान्
तृतीयाहरेणहराभ्याम्हरैः
चतुर्थीहरायहराभ्याम्हरेभ्यः
पञ्चमीहरात् / हराद्हराभ्याम्हरेभ्यः
षष्ठीहरस्यहरयोःहराणाम्
सप्तमीहरेहरयोःहरेषु
सम्बोधनहे हरहे हरौहे हराः

अर्थ: ले जाने वाला, हटाने वाला, वञ्चित करने वाला, खेदहर, शोकहर
संस्कृत: शिवः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 अमरकोश में:
• शिव के और नाम (१.१.४०) — पर्याय: स्मरहर, भर्ग, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अन्धकरिपु, क्रतुध्वंसी, वृषध्वज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हरि (पुंलिङ्ग)

हरा, हरा-पीला

🔎 आपका लिखा रूप हरे = सम्बोधन, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरिःहरीहरयः
द्वितीयाहरिम्हरीहरीन्
तृतीयाहरिणाहरिभ्याम्हरिभिः
चतुर्थीहरयेहरिभ्याम्हरिभ्यः
पञ्चमीहरेःहरिभ्याम्हरिभ्यः
षष्ठीहरेःहर्योःहरीणाम्
सप्तमीहरौहर्योःहरिषु
सम्बोधनहे हरेहे हरीहे हरयः

अर्थ: हरा, हरा-पीला
संस्कृत: सर्पः, सिंहः, विष्णुः, सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, यमः, इन्द्रः, किरणः, अश्वः, शुकः, वानरः, मण्डूकः, कपिलवर्णः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

📚 अमरकोश में:
• साँप के और नाम (१.८.९) — पर्याय: लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, भोगधर
• सिंह के नाम (२.५.१) — पर्याय: सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि, मृगाशन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें