🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:47:39 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हीनरूप (पुंलिङ्ग)

हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहीनरूपःहीनरूपौहीनरूपाः
द्वितीयाहीनरूपम्हीनरूपौहीनरूपान्
तृतीयाहीनरूपेणहीनरूपाभ्याम्हीनरूपैः
चतुर्थीहीनरूपायहीनरूपाभ्याम्हीनरूपेभ्यः
पञ्चमीहीनरूपात् / हीनरूपाद्हीनरूपाभ्याम्हीनरूपेभ्यः
षष्ठीहीनरूपस्यहीनरूपयोःहीनरूपाणाम्
सप्तमीहीनरूपेहीनरूपयोःहीनरूपेषु
सम्बोधनहे हीनरूपहे हीनरूपौहे हीनरूपाः

अर्थ: हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)
English: deficient in form or beauty, R.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हीनरूप (नपुंसकलिङ्ग)

हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + रूप (शक्ल, आकृति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहीनरूपम्हीनरूपेहीनरूपाणि
द्वितीयाहीनरूपम्हीनरूपेहीनरूपाणि
तृतीयाहीनरूपेणहीनरूपाभ्याम्हीनरूपैः
चतुर्थीहीनरूपायहीनरूपाभ्याम्हीनरूपेभ्यः
पञ्चमीहीनरूपात् / हीनरूपाद्हीनरूपाभ्याम्हीनरूपेभ्यः
षष्ठीहीनरूपस्यहीनरूपयोःहीनरूपाणाम्
सप्तमीहीनरूपेहीनरूपयोःहीनरूपेषु
सम्बोधनहे हीनरूपहे हीनरूपेहे हीनरूपाणि

अर्थ: हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + रूप (शक्ल, आकृति)
English: deficient in form or beauty, R.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें