🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:13:33 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हीनांशु (पुंलिङ्ग)

हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अंशु (किरण, प्रकाशकिरण)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहीनांशुःहीनांशूहीनांशवः
द्वितीयाहीनांशुम्हीनांशूहीनांशून्
तृतीयाहीनांशुनाहीनांशुभ्याम्हीनांशुभिः
चतुर्थीहीनांशवेहीनांशुभ्याम्हीनांशुभ्यः
पञ्चमीहीनांशोःहीनांशुभ्याम्हीनांशुभ्यः
षष्ठीहीनांशोःहीनांश्वोःहीनांशूनाम्
सप्तमीहीनांशौहीनांश्वोःहीनांशुषु
सम्बोधनहे हीनांशोहे हीनांशूहे हीनांशवः

अर्थ: हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अंशु (किरण, प्रकाशकिरण)
English: destitute of rays, dark, Kāv.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हीनांशु (नपुंसकलिङ्ग)

हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अंशु (पोशाक, सजावट)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहीनांशुहीनांशुनीहीनांशूनि
द्वितीयाहीनांशुहीनांशुनीहीनांशूनि
तृतीयाहीनांशुनाहीनांशुभ्याम्हीनांशुभिः
चतुर्थीहीनांशुने / हीनांशवेहीनांशुभ्याम्हीनांशुभ्यः
पञ्चमीहीनांशुनः / हीनांशोःहीनांशुभ्याम्हीनांशुभ्यः
षष्ठीहीनांशुनः / हीनांशोःहीनांशुनोः / हीनांश्वोःहीनांशूनाम्
सप्तमीहीनांशुनि / हीनांशौहीनांशुनोः / हीनांश्वोःहीनांशुषु
सम्बोधनहे हीनांशु / हे हीनांशोहे हीनांशुनीहे हीनांशूनि

अर्थ: हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अंशु (पोशाक, सजावट)
English: destitute of rays, dark, Kāv.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬