🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:00:30 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हीनाधिक (पुंलिङ्ग)

हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अधिक (परिमाप में बढ़कर, अधिक संख्यावाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहीनाधिकःहीनाधिकौहीनाधिकाः
द्वितीयाहीनाधिकम्हीनाधिकौहीनाधिकान्
तृतीयाहीनाधिकेनहीनाधिकाभ्याम्हीनाधिकैः
चतुर्थीहीनाधिकायहीनाधिकाभ्याम्हीनाधिकेभ्यः
पञ्चमीहीनाधिकात् / हीनाधिकाद्हीनाधिकाभ्याम्हीनाधिकेभ्यः
षष्ठीहीनाधिकस्यहीनाधिकयोःहीनाधिकानाम्
सप्तमीहीनाधिकेहीनाधिकयोःहीनाधिकेषु
सम्बोधनहे हीनाधिकहे हीनाधिकौहे हीनाधिकाः

अर्थ: हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अधिक (परिमाप में बढ़कर, अधिक संख्यावाला)
English: smaller or greater than (abl.), VarBṛS.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हीनाधिक (नपुंसकलिङ्ग)

हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अधिक (अधिशेष, अधिक बहुत)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहीनाधिकम्हीनाधिकेहीनाधिकानि
द्वितीयाहीनाधिकम्हीनाधिकेहीनाधिकानि
तृतीयाहीनाधिकेनहीनाधिकाभ्याम्हीनाधिकैः
चतुर्थीहीनाधिकायहीनाधिकाभ्याम्हीनाधिकेभ्यः
पञ्चमीहीनाधिकात् / हीनाधिकाद्हीनाधिकाभ्याम्हीनाधिकेभ्यः
षष्ठीहीनाधिकस्यहीनाधिकयोःहीनाधिकानाम्
सप्तमीहीनाधिकेहीनाधिकयोःहीनाधिकेषु
सम्बोधनहे हीनाधिकहे हीनाधिकेहे हीनाधिकानि

अर्थ: हीन (छोड़ा हुआ, परित्यक्त) + अधिक (अधिशेष, अधिक बहुत)
English: smaller or greater than (abl.), VarBṛS.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬