🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:19:55 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हृच्छय (पुंलिङ्ग)

हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + शय (लेटने वाला, सोने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृच्छयःहृच्छयौहृच्छयाः
द्वितीयाहृच्छयम्हृच्छयौहृच्छयान्
तृतीयाहृच्छयेनहृच्छयाभ्याम्हृच्छयैः
चतुर्थीहृच्छयायहृच्छयाभ्याम्हृच्छयेभ्यः
पञ्चमीहृच्छयात् / हृच्छयाद्हृच्छयाभ्याम्हृच्छयेभ्यः
षष्ठीहृच्छयस्यहृच्छययोःहृच्छयानाम्
सप्तमीहृच्छयेहृच्छययोःहृच्छयेषु
सम्बोधनहे हृच्छयहे हृच्छयौहे हृच्छयाः

अर्थ: हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + शय (लेटने वाला, सोने वाला)
English: (for -शय) lying or abiding in the heart (with मुनिः-पुराणः, ‘the eternal Monitor in the heart’, i.e. ‘the cons

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हृच्छय (नपुंसकलिङ्ग)

हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + शय (लेटने वाला, सोने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृच्छयम्हृच्छयेहृच्छयानि
द्वितीयाहृच्छयम्हृच्छयेहृच्छयानि
तृतीयाहृच्छयेनहृच्छयाभ्याम्हृच्छयैः
चतुर्थीहृच्छयायहृच्छयाभ्याम्हृच्छयेभ्यः
पञ्चमीहृच्छयात् / हृच्छयाद्हृच्छयाभ्याम्हृच्छयेभ्यः
षष्ठीहृच्छयस्यहृच्छययोःहृच्छयानाम्
सप्तमीहृच्छयेहृच्छययोःहृच्छयेषु
सम्बोधनहे हृच्छयहे हृच्छयेहे हृच्छयानि

अर्थ: हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + शय (लेटने वाला, सोने वाला)
English: (for -शय) lying or abiding in the heart (with मुनिः-पुराणः, ‘the eternal Monitor in the heart’, i.e. ‘the cons

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें