🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:57:42 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हृत्स्थ (पुंलिङ्ग)

हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + स्थ (खड़ा होने वाला, ठहरने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृत्स्थःहृत्स्थौहृत्स्थाः
द्वितीयाहृत्स्थम्हृत्स्थौहृत्स्थान्
तृतीयाहृत्स्थेनहृत्स्थाभ्याम्हृत्स्थैः
चतुर्थीहृत्स्थायहृत्स्थाभ्याम्हृत्स्थेभ्यः
पञ्चमीहृत्स्थात् / हृत्स्थाद्हृत्स्थाभ्याम्हृत्स्थेभ्यः
षष्ठीहृत्स्थस्यहृत्स्थयोःहृत्स्थानाम्
सप्तमीहृत्स्थेहृत्स्थयोःहृत्स्थेषु
सम्बोधनहे हृत्स्थहे हृत्स्थौहे हृत्स्थाः

अर्थ: हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + स्थ (खड़ा होने वाला, ठहरने वाला)
English: standing or abiding in the h°, Bhag.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हृत्स्थ (नपुंसकलिङ्ग)

हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + स्थ (खड़ा होने वाला, ठहरने वाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृत्स्थम्हृत्स्थेहृत्स्थानि
द्वितीयाहृत्स्थम्हृत्स्थेहृत्स्थानि
तृतीयाहृत्स्थेनहृत्स्थाभ्याम्हृत्स्थैः
चतुर्थीहृत्स्थायहृत्स्थाभ्याम्हृत्स्थेभ्यः
पञ्चमीहृत्स्थात् / हृत्स्थाद्हृत्स्थाभ्याम्हृत्स्थेभ्यः
षष्ठीहृत्स्थस्यहृत्स्थयोःहृत्स्थानाम्
सप्तमीहृत्स्थेहृत्स्थयोःहृत्स्थेषु
सम्बोधनहे हृत्स्थहे हृत्स्थेहे हृत्स्थानि

अर्थ: हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + स्थ (खड़ा होने वाला, ठहरने वाला)
English: standing or abiding in the h°, Bhag.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬