🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:05:48 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हेतुमत् (पुंलिङ्ग)

कारण और कार्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहेतुमान्हेतुमन्तौहेतुमन्तः
द्वितीयाहेतुमन्तम्हेतुमन्तौहेतुमतः
तृतीयाहेतुमताहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भिः
चतुर्थीहेतुमतेहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भ्यः
पञ्चमीहेतुमतःहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भ्यः
षष्ठीहेतुमतःहेतुमतोःहेतुमताम्
सप्तमीहेतुमतिहेतुमतोःहेतुमत्सु
सम्बोधनहे हेतुमन्हे हेतुमन्तौहे हेतुमन्तः

अर्थ: कारण और कार्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हेतुमत् (स्त्रीलिङ्ग)

कारण और कार्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहेतुमत् / हेतुमद्हेतुमतौहेतुमतः
द्वितीयाहेतुमतम्हेतुमतौहेतुमतः
तृतीयाहेतुमताहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भिः
चतुर्थीहेतुमतेहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भ्यः
पञ्चमीहेतुमतःहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भ्यः
षष्ठीहेतुमतःहेतुमतोःहेतुमताम्
सप्तमीहेतुमतिहेतुमतोःहेतुमत्सु
सम्बोधनहे हेतुमत् / हे हेतुमद्हे हेतुमतौहे हेतुमतः

अर्थ: कारण और कार्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हेतुमत् (नपुंसकलिङ्ग)

कारण और कार्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहेतुमत् / हेतुमद्हेतुमतीहेतुमन्ति
द्वितीयाहेतुमत् / हेतुमद्हेतुमतीहेतुमन्ति
तृतीयाहेतुमताहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भिः
चतुर्थीहेतुमतेहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भ्यः
पञ्चमीहेतुमतःहेतुमद्भ्याम्हेतुमद्भ्यः
षष्ठीहेतुमतःहेतुमतोःहेतुमताम्
सप्तमीहेतुमतिहेतुमतोःहेतुमत्सु
सम्बोधनहे हेतुमत् / हे हेतुमद्हे हेतुमतीहे हेतुमन्ति

अर्थ: कारण और कार्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬