🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:04:04 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

होतृ (पुंलिङ्ग)

यजमान, हवन करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहोताहोतारौहोतारः
द्वितीयाहोतारम्होतारौहोतॄन्
तृतीयाहोत्राहोतृभ्याम्होतृभिः
चतुर्थीहोत्रेहोतृभ्याम्होतृभ्यः
पञ्चमीहोतुःहोतृभ्याम्होतृभ्यः
षष्ठीहोतुःहोत्रोःहोतॄणाम्
सप्तमीहोतरिहोत्रोःहोतृषु
सम्बोधनहे होतःहे होतारौहे होतारः

अर्थ: यजमान, हवन करने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

होतृ (स्त्रीलिङ्ग)

यजमान, हवन करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहोताहोतरौहोतरः
द्वितीयाहोतरम्होतरौहोतॄः
तृतीयाहोत्राहोतृभ्याम्होतृभिः
चतुर्थीहोत्रेहोतृभ्याम्होतृभ्यः
पञ्चमीहोतुःहोतृभ्याम्होतृभ्यः
षष्ठीहोतुःहोत्रोःहोतॄणाम्
सप्तमीहोतरिहोत्रोःहोतृषु
सम्बोधनहे होतःहे होतरौहे होतरः

अर्थ: यजमान, हवन करने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

होतृ (नपुंसकलिङ्ग)

यजमान, हवन करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहोतृहोतृणीहोतॄणि
द्वितीयाहोतृहोतृणीहोतॄणि
तृतीयाहोतृणा / होत्राहोतृभ्याम्होतृभिः
चतुर्थीहोतृणे / होत्रेहोतृभ्याम्होतृभ्यः
पञ्चमीहोतृणः / होतुःहोतृभ्याम्होतृभ्यः
षष्ठीहोतृणः / होतुःहोतृणोः / होत्रोःहोतॄणाम्
सप्तमीहोतृणि / होतरिहोतृणोः / होत्रोःहोतृषु
सम्बोधनहे होतृ / हे होतःहे होतृणीहे होतॄणि

अर्थ: यजमान, हवन करने वाला

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें