🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:21:26 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

६०. स्त्रीप्रत्ययाः

स्त्री प्रत्यय · सूत्र 1241–1269 (29)
१२४१ अधिकारसूत्रम् · स्त्र्यधिकारः (द्वितीयः) अष्टा० 4.1.3
स्त्रियाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्
वृत्तिः
अधिकारोऽयम्। समर्थानामिति यावत्॥
हिन्दी अनुवाद
यह (स्त्रियाम्) अधिकार है, 'समर्थानाम्' तक।
सरल व्याख्या
स्त्रीप्रत्यय प्रकरण आरम्भ: स्त्रीलिङ्ग बनाने वाले प्रत्यय — टाप् (आ), ङीप्/ङीष्/ङीन् (ई), ऊङ् (ऊ), ति।
१२४२ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.4
अजाद्यतष्टाप् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्
वृत्तिः
अजादीनामकारान्तस्य च वाच्यं यत् स्त्रीत्वं तत्र द्योत्ये टाप् स्यात्। अजा। एडका। अश्वा। चटका। मूषिका। बाला। वत्सा। होडा। मन्दा। विलाता। इत्यादि॥ मेधा। गङ्गा। सर्वा॥
हिन्दी अनुवाद
अज आदि और अकारान्त (शब्द) का वाच्य जो स्त्रीत्व, उसके द्योत्य होने पर टाप् होता है। अजा, एडका, अश्वा, चटका, मूषिका, बाला, वत्सा, होडा, मन्दा, विलाता इत्यादि; मेधा, गङ्गा, सर्वा।
सरल व्याख्या
अकारान्त शब्दों का स्त्रीलिङ्ग 'आ' से: अज → अजा (बकरी), अश्व → अश्वा (घोड़ी), बाल → बाला, सर्व → सर्वा।
१२४३ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.6
उगितश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ङीप्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्
वृत्तिः
उगिदन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीप्स्यात्। भवती। भवन्ती। पचन्ती। दीव्यन्ती॥
हिन्दी अनुवाद
उगित्-अन्त प्रातिपदिक से स्त्रीलिङ्ग में ङीप् होता है। भवती, भवन्ती, पचन्ती, दीव्यन्ती।
सरल व्याख्या
भवत् → भवती (आप — स्त्री), श्रीमत् → श्रीमती, पचत् → पचन्ती।
१२४४ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.15
टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ङीप्, अनुपसर्जनात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
अनुपसर्जनं यट्टिदादि तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकं ततः स्त्रियां ङीप्स्यात् । कुरुचरी । नदट् नदी । देवट् देवी । सौपर्णेयी । ऐन्द्री । औत्सी , ऊरुद्वयसी । ऊरुदघ्नी । ऊरुमात्री । पञ्चमयी । आक्षिकी । लावणिकी । यादृशी । इत्वरी । «नञ्स्नञीकक्ख्युंस्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम्» (वार्त्तिकम्) । स्त्रैणी । पौंस्री । आक्तीकी । याष्टीकी । आढ्यङ्करणी । तरुणी । तलुनी ॥
हिन्दी अनुवाद
अनुपसर्जन (प्रधान) जो टित्, ढ, अण्, अञ्, द्वयसच्, दघ्नच्, मात्रच्, तयप्, ठक्, ठञ्, कञ्, क्वरप् — तदन्त, अदन्त प्रातिपदिक से स्त्रीलिङ्ग में ङीप् होता है। कुरुचरी; नदट् → नदी; देवट् → देवी; सौपर्णेयी, ऐन्द्री, औत्सी, ऊरुद्वयसी, ऊरुदघ्नी, ऊरुमात्री, पञ्चतयी, आक्षिकी, लावणिकी, यादृशी, इत्वरी। (वार्तिक) नञ्, स्नञ्, ईकक्, ख्युन्, तरुण, तलुन का उपसंख्यान — स्त्रैणी, पौंस्नी, आक्तीकी, याष्टीकी, आढ्यङ्करणी, तरुणी, तलुनी।
सरल व्याख्या
इन प्रत्ययों से बने शब्दों का स्त्रीलिङ्ग 'ई' से: देव → देवी, नद → नदी, ऐन्द्र → ऐन्द्री, यादृश → यादृशी, तरुण → तरुणी।
१२४५ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.16
यञश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ङीप्, अनुपसर्जनात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
यञन्तात् स्त्रियां ङीप्स्यात्। अकारलोपे कृते -
हिन्दी अनुवाद
यञन्त से स्त्रीलिङ्ग में ङीप् होता है। अकार-लोप करने पर (आगे)।
सरल व्याख्या
गार्ग्य + ई → गार्ग्यी।
१२४६ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.4.150
हलस्तद्धितस्य ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: लोपः, ईति, उपधायाः, यः, अङ्गस्य, असिद्धवदत्राभात्, भस्य
वृत्तिः
हलः परस्य तद्धितयकारस्योपधाभूतस्य लोप ईति परे । गार्गी ॥
हिन्दी अनुवाद
ई परे रहते हल् से परे, उपधाभूत तद्धित-यकार का लोप होता है। गार्गी।
सरल व्याख्या
गार्ग्य + ई → गार्गी (य् हटा) — प्रसिद्ध विदुषी गार्गी।
१२४७ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.17
प्राचां ष्फ तद्धितः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ङीप्, अनुपसर्जनात्, यञः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
यञन्तात् ष्फो वा स्यात्स च तद्धितः॥
हिन्दी अनुवाद
यञन्त से विकल्प से ष्फ होता है, और वह तद्धित (होता है)।
सरल व्याख्या
गार्ग्य + ष्फ (आयन) → गार्ग्यायण।
१२४८ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.41
षिद्गौरादिभ्यश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
षिद्भ्यो गौरादिभ्यश्च स्त्रियां ङीष् स्यात् । गार्ग्यायणी । नर्तकी । गौरी । अनडुही । अनड्वाही । आकृतिगणोऽयम् ॥
हिन्दी अनुवाद
षित् और गौर आदि से स्त्रीलिङ्ग में ङीष् होता है। गार्ग्यायणी, नर्तकी, गौरी, अनडुही, अनड्वाही। यह आकृतिगण है।
सरल व्याख्या
नर्तक → नर्तकी, गौर → गौरी।
१२४९ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.20
वयसि प्रथमे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ङीप्, अनुपसर्जनात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
प्रथमवयोवाचिनोऽदन्तात् स्त्रियां ङीप्स्यात्। कुमारी॥
हिन्दी अनुवाद
प्रथम आयु-वाचक अदन्त से स्त्रीलिङ्ग में ङीप् होता है। कुमारी।
सरल व्याख्या
कुमार → कुमारी, किशोर → किशोरी।
१२५० विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.21
द्विगोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ङीप्, अनुपसर्जनात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
अदन्ताद् द्विगोर्ङीप्स्यात् । त्रिलोकी । अजादित्वात्त्रिफला । त्र्यनीका सेना ॥
हिन्दी अनुवाद
अदन्त द्विगु से ङीप् होता है। त्रिलोकी। अजादि होने से — त्रिफला; त्र्यनीका सेना।
सरल व्याख्या
त्रिलोकी (तीनों लोक), पञ्चवटी। पर त्रिफला (अजादि गण में)।
१२५१ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.39
वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, वा, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
वर्णवाची योऽनुदात्तान्तस्तोपधस्तदन्तादनुपसर्जनात्प्रातिपदिकाद्वा ङीप् तकारस्य नकारादेशश्च। एनी, एता। रोहिणी, रोहिता॥
हिन्दी अनुवाद
वर्ण (रंग) वाचक जो अनुदात्तान्त, त-उपध (शब्द), तदन्त अनुपसर्जन प्रातिपदिक से विकल्प से ङीप् और (उसके) त को न आदेश होता है। एनी/एता, रोहिणी/रोहिता।
सरल व्याख्या
रोहित (लाल) → रोहिणी / रोहिता; एत → एनी (हिरनी)।
१२५२ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.44
वोतो गुणवचनात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
उदन्ताद् गुणवाचिनो वा ङीष् स्यात्। मृद्वी, मृदुः॥
हिन्दी अनुवाद
उकारान्त गुणवाचक से विकल्प से ङीष् होता है। मृद्वी, मृदुः।
सरल व्याख्या
मृदु → मृद्वी / मृदुः (कोमल स्त्री), लघु → लघ्वी, गुरु → गुर्वी।
१२५३ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.45
बह्वादिभ्यश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, वा, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
एभ्यो वा ङीष् स्यात्। बह्वी, बहुः। «कृदिकारादक्तिनः» (वार्त्तिकम्) । रात्री, रात्रिः। «सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके» (वार्त्तिकम्)। शकटी। शकटिः॥
हिन्दी अनुवाद
बहु आदि से विकल्प से ङीष् होता है। बह्वी, बहुः। (वार्तिक) क्तिन् को छोड़, कृदन्त इकारान्त से — रात्री, रात्रिः। (वार्तिक) कुछ के मत में क्तिन्-अर्थ को छोड़ सबसे — शकटी, शकटिः।
सरल व्याख्या
बह्वी / बहुः; रात्री / रात्रिः।
१२५४ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.48
पुंयोगादाख्यायाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
यापुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो ङीष्। गोपस्य स्त्री गोपी। «पालकान्तान्न» (वार्त्तिकम्) -
हिन्दी अनुवाद
जो पुरुष का नाम, पुरुष-सम्बन्ध से स्त्री में प्रयुक्त हो, उससे ङीष् होता है। गोपस्य स्त्री = गोपी। (वार्तिक) पालक-अन्त से नहीं — (आगे)।
सरल व्याख्या
पति के नाम से पत्नी: गोप → गोपी (ग्वाले की पत्नी), शूद्र → शूद्री।
१२५५ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.3.44
प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अङ्गस्य
वृत्तिः
प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्याकारस्येकारः स्यादापि स आप्सुपः परो न चेत्। गोपालिका। अश्वपालिका। सर्विका। कारिका। अतः किम्? नौका। प्रत्ययस्थात्किम्? शक्नोतीति शका। असुपः किम्? बहुपरिव्राजका नगरी। «सूर्याद्देवतायां चाब्वाच्यः» । सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या। देवतायां किम्? «सूर्यागस्त्ययोश्छे च ङ्यां च» (वार्त्तिकम्)। यलोपः। सूरी - कुन्ती; मानुषीयम्॥
हिन्दी अनुवाद
प्रत्यय में स्थित क से पूर्व अकार को इकार होता है आप् (आ) परे रहते, यदि वह आप् सुप् से परे न हो। गोपालिका, अश्वपालिका, सर्विका, कारिका। अ क्यों? नौका। प्रत्ययस्थ क्यों? शक्नोति इति शका। असुपः क्यों? बहुपरिव्राजका नगरी। (वार्तिक) सूर्य से देवता अर्थ में चाप् — सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या। देवता क्यों? (वार्तिक) सूर्य और अगस्त्य को छ और ङी में य-लोप — सूरी (कुन्ती, मनुष्य स्त्री)।
सरल व्याख्या
अक → इका: कारक → कारिका, पालक → पालिका, बालक → बालिका, सर्वक → सर्विका।
१२५६ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.49
इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, पुम्-योगात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
एषामानुगागमः स्यात् ङीष् च। इन्द्रस्य स्त्री - इन्द्राणी। वरुणानी। भवानी। शर्वाणी। रुद्राणी। मृडानी। «हिमारण्ययोर्महत्त्वे» (वार्त्तिकम्) । महद्धिमं हिमानी। महदरण्यमरण्यानी। «यवाद्दोषे» (वार्त्तिकम्) । दुष्टो यवो यवानी। «यवनाल्लिप्याम्» (वार्त्तिकम्) । यवनानां लिपिर्यवनानी। «मातुलोपाध्याययोरानुग्वा» (वार्त्तिकम्) । मातुलानी, मातुली। उपाध्यायानी, उपाध्यायी। «आचार्यादणत्वं च» (वार्त्तिकम्)। आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी। «अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे» (वार्त्तिकम्) । अर्याणी, अर्या। क्षत्रियाणी, क्षत्रिया॥
हिन्दी अनुवाद
इन्द्र, वरुण, भव, शर्व, रुद्र, मृड, हिम, अरण्य, यव, यवन, मातुल, आचार्य — इनको आनुक् (आन्) आगम और ङीष् होता है। इन्द्रस्य स्त्री = इन्द्राणी; वरुणानी, भवानी, शर्वाणी, रुद्राणी, मृडानी। (वार्तिक) हिम और अरण्य से महत्त्व अर्थ में — महद् हिमं = हिमानी; महद् अरण्यम् = अरण्यानी। (वार्तिक) यव से दोष अर्थ में — दुष्टः यवः = यवानी। (वार्तिक) यवन से लिपि अर्थ में — यवनानां लिपिः = यवनानी। (वार्तिक) मातुल और उपाध्याय से विकल्प से आनुक् — मातुलानी/मातुली, उपाध्यायानी/उपाध्यायी। (वार्तिक) आचार्य से (आनुक्) और णत्व का अभाव — आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी। (वार्तिक) अर्य और क्षत्रिय से स्वार्थ में विकल्प से — अर्याणी/अर्या, क्षत्रियाणी/क्षत्रिया।
सरल व्याख्या
आनी: इन्द्राणी (इन्द्र की पत्नी), भवानी, रुद्राणी, मृडानी (पार्वती)। हिमानी (हिमराशि), अरण्यानी (महावन), मातुलानी (मामी), आचार्यानी (आचार्य-पत्नी)।
१२५७ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.50
क्रीतात् करणपूर्वात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
क्रीतान्ताददन्तात् करणादेः स्त्रियां ङीष् स्यात्। वस्त्रक्रीती। क्वचिन्न। धनक्रीता॥
हिन्दी अनुवाद
करण-पूर्व, क्रीत-अन्त, अदन्त (शब्द) से स्त्रीलिङ्ग में ङीष् होता है। वस्त्रक्रीती; कहीं नहीं — धनक्रीता।
सरल व्याख्या
वस्त्रक्रीती (वस्त्र देकर खरीदी गई)।
१२५८ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.54
स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, वा, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
असंयोगोपधमुपसर्जनं यत् स्वाङ्गं तदन्ताददन्तान् ङीष् वा स्यात्। केशानतिक्रान्ता - अतिकेशी, अतिकेशा। चन्द्रमुखी चन्द्रमुखा। असंयोगोपधात्किम्? सुगुल्फा। उपसर्जनात्किम्? शिखा॥
हिन्दी अनुवाद
असंयोग-उपध, उपसर्जन जो स्वाङ्ग, तदन्त, अदन्त (शब्द) से विकल्प से ङीष् होता है। केशान् अतिक्रान्ता = अतिकेशी/अतिकेशा; चन्द्रमुखी/चन्द्रमुखा। असंयोगोपध क्यों? सुगुल्फा। उपसर्जन क्यों? शिखा।
सरल व्याख्या
बहुव्रीहि में स्वाङ्ग-अन्त: चन्द्रमुखी / चन्द्रमुखा (चन्द्रमा जैसे मुख वाली), सुकेशी।
१२५९ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.56
न क्रोडादिबह्वचः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, स्व-अङ्गात्, च, उपसर्जनात्, अ-संयोग-उपधात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
क्रोडादेर्बह्वचश्च स्वाङ्गान्न ङीष्। कल्याणक्रोडा। आकृतिगणोऽयम्। सुजघना॥
हिन्दी अनुवाद
क्रोड आदि और बहु-अच् वाले स्वाङ्ग से ङीष् नहीं होता। कल्याणक्रोडा; यह आकृतिगण है; सुजघना।
सरल व्याख्या
सुजघना (बहु-स्वर स्वाङ्ग — ई नहीं)।
१२६० विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.58
नखमुखात् संज्ञायाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, स्व-अङ्गात्, च, उपसर्जनात्, अ-संयोग-उपधात्, न, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
न ङीष्॥
हिन्दी अनुवाद
संज्ञा में नख और मुख से ङीष् नहीं होता।
सरल व्याख्या
नाम में: शूर्पणखा, गौरमुखा (ई नहीं)।
१२६१ विधिसूत्रम् अष्टा० 8.4.3
पूर्वपदात् संज्ञायामगः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: रषाभ्याम्, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य नस्य णः स्यात् संज्ञायां न तु गकारव्यवधाने। शूर्पणखा। गौरमुखा। संज्ञायां किम्? ताम्रमुखी कन्या॥
हिन्दी अनुवाद
संज्ञा में पूर्वपद में स्थित निमित्त से परे न को ण होता है, पर ग के व्यवधान में नहीं। शूर्पणखा, गौरमुखा। संज्ञा क्यों? ताम्रमुखी कन्या।
सरल व्याख्या
शूर्पणखा (सूप जैसे नख वाली — रावण की बहन) — नाम होने से ई नहीं और णत्व।
१२६२ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.63
जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
जातिवाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः स्त्रियां ङीष् स्यात्। तटी। वृषली। कठी। बह्वृची। जातेः किम्? मुण्डा। अस्त्रीविषयात्किम्? बलाका। अयोपधात्किम्? क्षत्रिया। «योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः» (वार्त्तिकम्) । हयी। गवयी। मुकयी। हलस्तद्धितस्येति यलोपः। मनुषी। «मत्स्यस्य ङ्याम्» (वार्त्तिकम्) । यलोपः। मत्सी॥
हिन्दी अनुवाद
जो जाति-वाचक, स्त्रीलिङ्ग में नियत न हो, और य-उपध न हो, उससे स्त्रीलिङ्ग में ङीष् होता है। तटी, वृषली, कठी, बह्वृची। जाति क्यों? मुण्डा। अस्त्रीविषय क्यों? बलाका। अयोपध क्यों? क्षत्रिया। (वार्तिक) य-उपध के निषेध में हय, गवय, मुकय, मनुष्य, मत्स्य का निषेध नहीं — हयी, गवयी, मुकयी; 'हलस्तद्धितस्य' से य-लोप — मनुषी; (वार्तिक) मत्स्य को ङी में य-लोप — मत्सी।
सरल व्याख्या
जातिवाचक का स्त्रीलिङ्ग 'ई' से: ब्राह्मण → ब्राह्मणी, वृषल → वृषली, हय → हयी (घोड़ी), मनुष्य → मनुषी, मत्स्य → मत्सी। पर क्षत्रिया (य-उपध)।
१२६३ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.65
इतो मनुष्यजातेः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ङीष्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
ङीष्। दाक्षी॥
हिन्दी अनुवाद
इकारान्त मनुष्य-जाति (वाचक) से ङीष्। दाक्षी।
सरल व्याख्या
दाक्षि → दाक्षी।
१२६४ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.66
ऊङुतः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, मनुष्य-जातेः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
उदन्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात्। कुरूः। अयोपधात्किम्? अध्वर्युर्ब्राह्मणी॥
हिन्दी अनुवाद
उकारान्त, अयोपध, मनुष्य-जाति वाचक से स्त्रीलिङ्ग में ऊङ् होता है। कुरूः। अयोपध क्यों? अध्वर्युः ब्राह्मणी।
सरल व्याख्या
कुरु → कुरूः (कुरुवंश की स्त्री) — 'ऊ' प्रत्यय।
१२६५ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.68
पङ्गोश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ऊङ्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
पङ्गूः। «श्वशुरस्योकाराकारलोपश्च» (वार्त्तिकम्) । श्वश्रूः॥
हिन्दी अनुवाद
पङ्गु से भी (ऊङ्)। पङ्गूः। (वार्तिक) श्वशुर के उकार और अकार का लोप भी — श्वश्रूः।
सरल व्याख्या
पङ्गूः (लँगड़ी स्त्री), श्वश्रूः (सास)।
१२६६ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.69
ऊरूत्तरपदादौपम्ये ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ऊङ्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
उपमानवाची पूर्वपदमूरूत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादूङ् स्यात्। करभोरूः॥
हिन्दी अनुवाद
उपमान-वाचक पूर्वपद और ऊरु उत्तरपद वाले प्रातिपदिक से ऊङ् होता है। करभोरूः।
सरल व्याख्या
करभोरूः (हाथी की सूँड़ जैसी जाँघों वाली)।
१२६७ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.70
संहितशफलक्षणवामादेश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, ऊङ्, ऊरू-उत्तरपदात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
अनौपम्यार्थं सूत्रम्। संहितोरूः। शफोरूः। लक्षणोरूः। वामोरूः॥
हिन्दी अनुवाद
संहित, शफ, लक्षण, वाम आदि (पूर्वपद) से भी — यह सूत्र उपमा से भिन्न अर्थ के लिये है। संहितोरूः, शफोरूः, लक्षणोरूः, वामोरूः।
सरल व्याख्या
वामोरूः (सुन्दर जाँघों वाली)।
१२६८ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.73
शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्
वृत्तिः
शार्ङ्गरवादेरञो योऽकारस्तदन्ताच्च जातिवाचिनो ङीन् स्यात्। शार्ङ्गरवी। बैदी। ब्राह्मणी। «नृनरयोर्वृद्धिश्च» (वार्त्तिकम्)। नारी॥
हिन्दी अनुवाद
शार्ङ्गरव आदि से और अञ्-प्रत्यय का जो अकार, तदन्त जाति-वाचक से ङीन् होता है। शार्ङ्गरवी, बैदी, ब्राह्मणी। (वार्तिक) नृ और नर को वृद्धि भी — नारी।
सरल व्याख्या
नर → नारी (वृद्धि सहित ङीन्), ब्राह्मण → ब्राह्मणी।
१२६९ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.1.77
यूनस्तिः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अनुपसर्जनात्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, स्त्रियाम्, अनुपसर्जनात्, तद्धिताः
वृत्तिः
युवञ्छब्दात् स्त्रियां तिः प्रत्ययः स्यात् । युवतिः ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः ॥ शास्त्रान्तरे प्रविष्टानां बालानां चोपकारिका । कृता वरदराजेन लघुसिद्धान्तकौमुदी ॥ इति श्रीवरदराजकृता लघुसिद्धान्तकौमुदी समाप्ता ॥
हिन्दी अनुवाद
युवन् शब्द से स्त्रीलिङ्ग में ति प्रत्यय होता है। युवतिः। (स्त्रीप्रत्यय समाप्त।) (उपसंहार श्लोक) अन्य शास्त्रों में प्रविष्ट (विद्यार्थियों) और बालकों के उपकार के लिये वरदराज ने लघुसिद्धान्तकौमुदी की रचना की। (इति श्रीवरदराजकृत लघुसिद्धान्तकौमुदी समाप्त।)
सरल व्याख्या
युवन् → युवतिः। यहाँ लघुसिद्धान्तकौमुदी पूर्ण होती है — वरदराज ने इसे अन्य शास्त्रों के विद्यार्थियों और प्रारम्भिक छात्रों के लिये रचा।

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें