🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:20:56 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

५९. स्वार्थिकाः

स्वार्थिक · सूत्र 1231–1240 (10)
१२३१ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.3.96
इवे प्रतिकृतौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कन्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, वा
वृत्तिः
कन् स्यात् । अश्व इव प्रतिकृतिरश्वकः । «सर्वप्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे कन्» (वार्त्तिकम्) । अश्वकः ॥
हिन्दी अनुवाद
'इव' (सादृश्य) में, प्रतिकृति (प्रतिमा) अर्थ में कन् होता है। अश्व इव प्रतिकृतिः = अश्वकः। (वार्तिक) सब प्रातिपदिकों से स्वार्थ में कन् — अश्वकः।
सरल व्याख्या
अश्वकः (घोड़े की मूर्ति/खिलौना)।
१२३२ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.21
तत्प्रकृतवचने मयट् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, वा
वृत्तिः
प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम्, तस्य वचनं प्रतिपादनम्। भावे अधिकरणे वा ल्युट्। आद्ये प्रकृतमन्नमन्नमयम्। अपूपमयम्। द्वितीये तु अन्नमयो यज्ञः। अपूपमयं पर्व॥
हिन्दी अनुवाद
'उसका प्रकृत-वचन' अर्थ में मयट् होता है। प्रचुरता से प्रस्तुत = प्रकृत; उसका वचन = प्रतिपादन; भाव या अधिकरण में ल्युट्। पहले (भाव) में — प्रकृतम् अन्नम् = अन्नमयम्, अपूपमयम्; दूसरे (अधिकरण) में — अन्नमयः यज्ञः, अपूपमयं पर्व।
सरल व्याख्या
प्रचुरता अर्थ में मय: अन्नमयः यज्ञः (जिसमें अन्न प्रचुर हो), आनन्दमयः (आनन्द से भरपूर)।
१२३३ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.38
प्रज्ञादिभ्यश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अण्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, वा
वृत्तिः
अण् स्यात्। प्रज्ञ एव प्राज्ञः। प्राज्ञी स्त्री। दैवतः। बान्धवः॥
हिन्दी अनुवाद
प्रज्ञ आदि से (स्वार्थ में) अण् होता है। प्रज्ञ एव = प्राज्ञः; प्राज्ञी स्त्री; दैवतः, बान्धवः।
सरल व्याख्या
प्राज्ञः (बुद्धिमान्), बान्धवः (बन्धु), दैवतम् — अर्थ वही रहता है।
१२३४ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.42
बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्याम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, वा
वृत्तिः
बहूनि ददाति बहुशः। अल्पशः। «आद्यादिभ्यस्तसेरुपसंख्यानम्» (वार्त्तिकम्) । आदौ आदितः। मध्यतः। अन्ततः। पृष्ठतः। पार्श्वतः। आकृतिगणोऽयम्। स्वरेण, स्वरतः। वर्णतः॥
हिन्दी अनुवाद
बहु और अल्प अर्थ वाले कारक से विकल्प से शस् होता है। बहूनि ददाति = बहुशः; अल्पशः। (वार्तिक) आदि आदि से तसि का उपसंख्यान — आदौ = आदितः; मध्यतः, अन्ततः, पृष्ठतः, पार्श्वतः; यह आकृतिगण है; स्वरेण = स्वरतः; वर्णतः।
सरल व्याख्या
बहुशः (बहुत बार), क्रमशः, अल्पशः। आदितः (आरम्भ से), अन्ततः (अन्त में), मुख्यतः।
१२३५ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.50
अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, वा
वृत्तिः
«अभूततद्भाव इति वक्तव्यम्» (वार्त्तिकम्)। विकारात्मतां प्राप्नुवत्यां प्रकृतौ वर्तमानाद्विकारशब्दात् स्वार्थे च्विर्वा स्यात्करोत्यादिभिर्योगे॥
हिन्दी अनुवाद
(वार्तिक) 'अभूततद्भाव' (जो पहले वैसा न था उसका वैसा होना) कहना चाहिए। विकार-रूपता को प्राप्त होने वाली प्रकृति में वर्तमान विकार-शब्द से स्वार्थ में विकल्प से च्वि होता है, कृ, भू, अस् के योग में।
सरल व्याख्या
जो वैसा नहीं था उसे वैसा बनाना/होना — च्वि (ई): अकृष्णः कृष्णः क्रियते → कृष्णीकरोति।
१२३६ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.32
अस्य च्वौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ई, अङ्गस्य
वृत्तिः
अवर्णस्य ईत्स्यात् च्वौ । वेर्लोपे च्व्यन्तत्वादव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णीकरोति । ब्रह्मीभवति । गङ्गीस्यात् । «अव्ययस्यच्वावीत्वं नेति वाच्यम्» दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः ॥
हिन्दी अनुवाद
च्वि परे रहते अवर्ण को ई होता है। (च्वि के) व का लोप होने पर च्व्यन्त होने से अव्यय। अकृष्णः कृष्णः सम्पद्यते तं करोति = कृष्णीकरोति; ब्रह्मीभवति, गङ्गीस्यात्। (वार्तिक) अव्यय को च्वि में ईत्व नहीं कहना चाहिए — दोषाभूतम् अहः, दिवाभूता रात्रिः।
सरल व्याख्या
कृष्णीकरोति (काला करता है), शुक्लीकरोति, ब्रह्मीभवति (ब्रह्म हो जाता है), स्वीकरोति (अपना बनाता है — स्वीकार)।
१२३७ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.52
विभाषा साति कार्त्स्न्ये ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: कृ-भू-अस्ति-योगे, अभूत-तद्भावे, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, वा
वृत्तिः
च्विविषये सातिर्वा स्यात्साकल्ये॥
हिन्दी अनुवाद
च्वि के विषय में कार्त्स्न्य (सम्पूर्णता) में विकल्प से साति होता है।
सरल व्याख्या
पूर्ण रूप से वैसा होना — 'सात्': अग्निसात् (पूरी तरह अग्नि हो जाना)।
१२३८ विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.111
सात्पदाद्योः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: सः, न, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्, अपदान्तस्य मूर्धन्यः, इण्कोः
वृत्तिः
सस्य षत्वं न स्यात्। कृत्स्नं शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽग्निसाद्भवति। दधि सिञ्चति॥
हिन्दी अनुवाद
साति के स (और पद के आदि स) को षत्व नहीं होता। कृत्स्नं शस्त्रम् अग्निः सम्पद्यते = अग्निसाद्भवति; दधि सिञ्चति।
सरल व्याख्या
अग्निसाद्भवति (पूरा अग्नि में भस्म हो जाता है), भस्मसात्, आत्मसात्।
१२३९ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.4.26
च्वौ च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: यि, दीर्घः, अकृत्सार्वधातुकयोः, अङ्गस्य
वृत्तिः
च्वौ परे पूर्वस्य दीर्घः स्यात्। अग्नीभवति॥
हिन्दी अनुवाद
च्वि परे रहते पूर्व (स्वर) को दीर्घ होता है। अग्नीभवति।
सरल व्याख्या
अग्नि → अग्नीभवति।
१२४० विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.57
अव्यक्तानुकरणाद्द्व्यजवरार्धादनितौ डाच् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अभूत-तद्भावे, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, वा
वृत्तिः
द्व्यजेवावरं न्यूनं न तु ततो न्यूनमनेकाजिति यावत् । तादृशमर्धं यस्य तस्माड्डाच् स्यात् कृभ्वस्तिभिर्योगे । «डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम्» (वार्त्तिकम्) इति डाचि विवक्षिते द्वित्वम् । «नित्यमाम्रेडिते डाचीति वक्तव्यम्» (वार्त्तिकम्)। डाच्परं यदाम्रेडितं तस्मिन्परे पूर्वपरयोर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः । पटपटाकरोति । अव्यक्तानुकरणात्किम् ? ईषत्करोति । द्व्यजवरार्धात्किम् ? श्रत्करोति । अवरेति किम् ? खरटखरटाकरोति । अनितौ किम् ? पटिति करोति ॥ इति स्वार्थिकाः ॥ १६ ॥ ॥ इति तद्धिताः ॥
हिन्दी अनुवाद
दो अच् (स्वर) ही जिसका अवर (न्यूनतम) है, उससे कम नहीं — अर्थात् अनेकाच् — ऐसा आधा भाग जिसका हो, ऐसे अव्यक्त-अनुकरण (ध्वनि-अनुकरण) से, 'इति' परे न हो तो, कृ-भू-अस् के योग में डाच् होता है। (वार्तिक) डाच् विवक्षित होने पर बहुलता से द्वित्व — इससे डाच् की विवक्षा में द्वित्व। (वार्तिक) डाच्-पर आम्रेडित में नित्य (पररूप) कहना चाहिए — डाच्-पर जो आम्रेडित, उसके परे रहते पूर्व-पर वर्णों का पररूप; इससे त और प का प — पटपटाकरोति। अव्यक्त-अनुकरण क्यों? ईषत्करोति। द्व्यजवरार्ध क्यों? श्रत्करोति। अवर क्यों? खरटखरटाकरोति। अनिति क्यों? पटिति करोति। (स्वार्थिक समाप्त। तद्धित प्रकरण पूर्ण।)
सरल व्याख्या
ध्वनि-अनुकरण से क्रिया: पटपटाकरोति (पट-पट की आवाज़ करता है)। पर 'पटिति करोति' (इति हो तो नहीं)। (तद्धित प्रकरण पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें