🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:55:29 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उपाय (पुंलिङ्ग)

साधन, तरकीब, युक्ति

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपायःउपायौउपायाः
द्वितीयाउपायम्उपायौउपायान्
तृतीयाउपायेनउपायाभ्याम्उपायैः
चतुर्थीउपायायउपायाभ्याम्उपायेभ्यः
पञ्चमीउपायात् / उपायाद्उपायाभ्याम्उपायेभ्यः
षष्ठीउपायस्यउपाययोःउपायानाम्
सप्तमीउपायेउपाययोःउपायेषु
सम्बोधनहे उपायहे उपायौहे उपायाः

अर्थ: साधन, तरकीब, युक्ति

📚 अमरकोश में:
• उपक्रम (३.३.१४७) — पर्याय: परीक्षा
• योग (३.३.२८) — पर्याय: कवच, ध्यान, मेल, युक्ति
• क्रिया के नौ अर्थ (३.३.१६५) — पर्याय: आरम्भ, प्रायश्चित्त, शिक्षा, पूजा, विचार, कर्म, चेष्टा, चिकित्सा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें