🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:42:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपायः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपायः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपायः

अर्थ: साधन, तरकीब, युक्ति

व्युत्पत्ति: उप+इ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + पय् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपायःउपायौउपायाः
द्वितीयाउपायम्उपायौउपायान्
तृतीयाउपायेनउपायाभ्याम्उपायैः
चतुर्थीउपायायउपायाभ्याम्उपायेभ्यः
पञ्चमीउपायात् / उपायाद्उपायाभ्याम्उपायेभ्यः
षष्ठीउपायस्यउपाययोःउपायानाम्
सप्तमीउपायेउपाययोःउपायेषु
सम्बोधनहे उपायहे उपायौहे उपायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपाय
उपाय
upāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपायी, उपेय]
१. पास पहुँचना । निकट आना ।
२. वह जिससे अभीष्ठ तक पहुँचे । साधन । युक्ति तदबीर ।
३. राजनीति में शुत्र पर विजय पाने की सुक्ति । ये चार हैं, साम (मैत्री), भेद (फूट ड़ालना), दंड़ (आक्रमण) और दान (कुछ जेकर राजी करना) ।
४. श्रंगार के दो साधन साम ओर दान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाय &c. See p. 215, col. 2.
उपाय m. coming near, approach, arrival, Bhartṛ.
that by which one reaches one's aim, a means or expedient (of any kind), way, stratagem, craft, artifice, MBh.; Mn.; Yājñ.; Pañcat. &c.
(esp.) a means of success against an enemy (four are usually enumerated, sowing dissension, negotiation, bribery, and open assault)
joining in or accompanying (in singing), ŚāṅkhŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (214,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपायः, उपायन See under उपे.
उपायः 1 (a) Means, an expedient, remedy; उपायं चिंतयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिंतयेत् Pt. 1. 406; Amaru. 21; Ms. 8. 48, 7. 177. (b) A plan, contrivance; ˚निलया Mu. 1. 5. (c) A mode, way, stratagem. --2 A fact, circumstance; U. 7. --3 Beginning, commencement. --4 Effort, exertion; Bg. 6. 36; Ms. 9. 248; 10. 2. --5 A means of success against an enemy; (these are four: --सामन् conciliation or negotiation, दानं bribery; [] भदः sowing dissensions; and दंडः punishment, open attack; some authorities add three more: --माया deceit; उपेक्षा trick, deceit or neglect; इंद्रजाल conjuring; thus making the total number {7}); चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सांत्त्रमपक्रिया Śi. 2. 54; सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पंडिताः Ms. 7. 109. --6 Joining (as in singing). --7 Approach. --Comp. --चतुष्टयं the four expedients against an enemy; see above (5). --चिंता devising an expedient or scheme. --ज्ञ a. fertile in expedients. --तुरीयः the 4th expedient, i. e. दंड or punishment. --योगः application of means or remedy; Ms. 9. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0337-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाय पु० उप + अय--भावे घञ् । १ उपगमे । उपाय्यतेऽ- र्थोऽनेन करणे घञ् । २ साधने, स च द्विविधः लौकिकोऽलौकिकश्च तत्र घटादिकं प्रति दण्डादिर्लौकिक उपायः स्वर्गं प्रति यागादिरलौकिक उपायः । “उपायेन च यच्छक्यं तच्छक्यं न पराक्रमे” हितो० । “पुंसो- नेष्टाभ्युपायत्वात्” कुसु० । ३ राज्ञां रिपुनिराकरणहेतुषु सामादिषु च । “चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्व- मपक्रिया” । “उपायमास्थितस्यापि नश्यन्त्यर्थाः प्रमाद्यतः” माघः । “सर्व्वोपायैस्तथा कुर्य्यान्नीतिज्ञः पृथिवीपतिः” मनुः । राज्ञां विजयोपायाश्च सामादयश्च- त्वारः “साम भेदश्च दण्डश्च दानञ्चैव चतुष्टयम् । उ- पायाः कथि ताराज्ञां स्वार्थसम्पत्तयेध्रुवम्” इत्युक्तेः एतेषां लक्षणानि तत्तच्छब्दे वक्ष्यन्ते । क्वचित् सप्तोपायाः पठ्य- न्ते । “साम दानञ्च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम् । मायो- पेक्षेन्द्रजालञ्च सप्तोपायाः प्रकीर्त्तिताः” शृङ्गारोपायौ च द्वौ “शृङ्गारे तु पुराविद्भिरुपायौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ । उपायौ द्वौ प्रयोक्तव्यौ कान्तासु सुविचक्षणैः । सामद्राने इति प्राहुः शृङ्गाररसकोविदाः । भेदे प्रयुज्ममाने हि रसाभासस्तु जायते । निग्रहे रसभङ्गः स्यात्तस्मात्तौ दूषितौ बुधैः” इत्यालङ्कारिकोक्तेः । ४ प्रयुक्तधनप्राप्तिसाधगे उत्तमर्ण- व्यापारभेदे च “यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्ण्णिकः । तैस्तैरुपायैः संगृह्य दाप्रयेदधमर्ण्णिकम्” मनुः । ते चो- पायाः मनुना दर्शिता यथा “धर्म्मेण व्यवहारेण, छलेनाचरितेन च । प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन वलेन च” । तत्र धर्म्म उक्तो वृहस्पतिना “सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः साम्ना चानुगमेन च । प्रायेण वा ऋणी दाप्योधर्मएष उदाहृतः” छलादीनि त्रीण्युक्तानि तेनैव “छद्मना याचितञ्चार्थमानीय ऋणिकाद्धनी । अन्याहृतानि वाऽऽहृत्य दाप्यते यत्र सोपधिः । दारपुत्रपशून् हृत्वा कृत्वा द्वारो- पवेशनम् । यत्रार्थी दाप्यतेऽह्यर्थं तदाचरितमुच्यते । बद्ध्वा स्वगृहमानीय ताडनाट्यैरुपक्रमैः । ऋणिकोदाप्यते यत्र बलात्त्कारः स कीर्त्तितः” व्यवहारस्तु मनुना स्वयं दर्शितः । “अर्थेऽपवदमानं तु कारणेन विभावितम् । दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशञ्च शक्तितः” । तेन राजा- वेदनरूपोव्यवहारः” कुल्लू० (नालिश) । मेधातिथिस्तु निःस्वो व्यवहारेण दापयितव्यः अन्यत् कर्मोपकरणं धनं दत्त्वा, कृषिवाणिज्यादि तेन कारयित्वा तत्रोत्पन्न धन तस्माद्गृह्णीयादित्याह” । ५ उपक्रमे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1355,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपायः, पुं, (उपाय्यतेऽनेन । उप + अय + घञ् ।) राजादीनां शत्रुवशीकरणहेतुचतुष्टयम् । यथा । साम १ दानम् २ भेदः ३ दण्डः । इत्यमरः ॥ उप- गतिः । इति मेदिनी ॥ स्वार्थसम्पादकः । साध- नम् । यथा, -- “उपायतः समारम्भाः सर्व्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः । उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप” ॥ इति वह्निपुराणे पृथूपाख्याननामाध्यायः ॥ (“उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः” । इति हितोपदेशे । तथा, माघः २ । ५४ । “चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया” । “सर्व्वोपायैस्तथा कुर्य्यात् नीतिज्ञः पृथिवीपतिः” । इति मनुः ७ । १७७ । चेष्टा । यन्त्नः । “यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः” । इति मनुः ८ । ४८ । “अध्ययनमध्यापनं तद्विद्यासम्भाषेत्युपायाः” । “उपायः पुनः कारणादीनां सौष्ठवमभिधानं च सम्यक् कार्य्याकार्य्यफलानुबन्धवर्ज्ज्यानां कार्य्या- णामभिनिर्वर्त्तकः इत्यतोऽभ्युपायः कृतेनोपायार्थो- [] ऽस्ति न च विद्यते तदात्वे कृताच्चोत्तरकालं फलं फलञ्चानुबन्ध इति जातं दशविधम्” । इति चरके विमानस्थाने ८ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-263-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपाय" आता है (28)
युक्ति उपाय । ढ़ंग । तरकीबजुगत युक्ति । उपाय । तदबीर । ढंगउपइया † संज्ञा पुं॰ ढंग । तरिका । उपायजुगती उपायी । युक्ति- कुशल । जोड़ तोड़ बैठा लेने में कुशलडौलडाल उपाय । प्रयत्न । युक्ति । ब्योंतनाय नय । नीतियोग दो अथवा अधिक पदार्थों का एक में मिलना । संयोग । मिलान । मेलयत्न नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार क…साधन किसी काम को सिद्ध करने की क्रिया । सिद्धि । विधानसूरत रूप । आकृति । शक्लऔपयिक न्याय के योग्यप्रबंध प्रकृष्ट बंधन । बाँधने की डोरी आदिनिस्तार पार होने का भावदशबल बुद्धदेव । विशेष—बुद्ध को दस बल प्राप्त थे, जिनेक नाम ये हैं— दान, शील…मफर भागकर छिपने का स्थानगोटी कंकड़, गेरू, पत्थर इत्यादि का छोटा गोल टुकड़ा जिससे लड़के अनेक प्रकार …सबील रास्ता । मार्ग । सड़कजरिया पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'जड़िया'ढर्रा मार्ग । रास्ता । पथतरकीब संयोग । मिलान । मेलतरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबदकीका कोई बारीक बातमसौदा काट छाँट करने दोहराने और साफ करने के उद्देश्य से पहली बार लिखा हुआ लेख…हिकमत विद्या । तत्वज्ञानजुक्ति पु संज्ञा स्त्री॰मसविदा वह लेख जो पहली बार काट छाँट के लिये तैयार किया गया हो और अभी साफ करने …विशेष—इसपर यह कहानी है की दो भाई थे, जिनमें एक दरिद्र और दूसरा धनी था । पहला भाई …तंत्रमंत्र जादुगोरी । जादू टोना

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपायःउपाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पाय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + पय् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपायः 📚 ➤ साधन, तरकीब, युक्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपाय 📚पास पहुँचना । निकट आना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपाय
उपक्रम (३.३.१४७) — परीक्षा
योग (३.३.२८) — कवच, ध्यान, मेल, युक्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपायः: उप+इ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें