🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:37:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपाय
upāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपायी, उपेय]
१. पास पहुँचना । निकट आना ।
२. वह जिससे अभीष्ठ तक पहुँचे । साधन । युक्ति तदबीर ।
३. राजनीति में शुत्र पर विजय पाने की सुक्ति । ये चार हैं, साम (मैत्री), भेद (फूट ड़ालना), दंड़ (आक्रमण) और दान (कुछ जेकर राजी करना) ।
४. श्रंगार के दो साधन साम ओर दान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाय &c. See p. 215, col. 2.
उपाय m. coming near, approach, arrival, Bhartṛ.
that by which one reaches one's aim, a means or expedient (of any kind), way, stratagem, craft, artifice, MBh.; Mn.; Yājñ.; Pañcat. &c.
(esp.) a means of success against an enemy (four are usually enumerated, sowing dissension, negotiation, bribery, and open assault)
joining in or accompanying (in singing), ŚāṅkhŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (214,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपायः, उपायन See under उपे.
उपायः 1 (a) Means, an expedient, remedy; उपायं चिंतयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिंतयेत् Pt. 1. 406; Amaru. 21; Ms. 8. 48, 7. 177. (b) A plan, contrivance; ˚निलया Mu. 1. 5. (c) A mode, way, stratagem. --2 A fact, circumstance; U. 7. --3 Beginning, commencement. --4 Effort, exertion; Bg. 6. 36; Ms. 9. 248; 10. 2. --5 A means of success against an enemy; (these are four: --सामन् conciliation or negotiation, दानं bribery; [] भदः sowing dissensions; and दंडः punishment, open attack; some authorities add three more: --माया deceit; उपेक्षा trick, deceit or neglect; इंद्रजाल conjuring; thus making the total number {7}); चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सांत्त्रमपक्रिया Śi. 2. 54; सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पंडिताः Ms. 7. 109. --6 Joining (as in singing). --7 Approach. --Comp. --चतुष्टयं the four expedients against an enemy; see above (5). --चिंता devising an expedient or scheme. --ज्ञ a. fertile in expedients. --तुरीयः the 4th expedient, i. e. दंड or punishment. --योगः application of means or remedy; Ms. 9. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0337-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाय पु० उप + अय--भावे घञ् । १ उपगमे । उपाय्यतेऽ- र्थोऽनेन करणे घञ् । २ साधने, स च द्विविधः लौकिकोऽलौकिकश्च तत्र घटादिकं प्रति दण्डादिर्लौकिक उपायः स्वर्गं प्रति यागादिरलौकिक उपायः । “उपायेन च यच्छक्यं तच्छक्यं न पराक्रमे” हितो० । “पुंसो- नेष्टाभ्युपायत्वात्” कुसु० । ३ राज्ञां रिपुनिराकरणहेतुषु सामादिषु च । “चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्व- मपक्रिया” । “उपायमास्थितस्यापि नश्यन्त्यर्थाः प्रमाद्यतः” माघः । “सर्व्वोपायैस्तथा कुर्य्यान्नीतिज्ञः पृथिवीपतिः” मनुः । राज्ञां विजयोपायाश्च सामादयश्च- त्वारः “साम भेदश्च दण्डश्च दानञ्चैव चतुष्टयम् । उ- पायाः कथि ताराज्ञां स्वार्थसम्पत्तयेध्रुवम्” इत्युक्तेः एतेषां लक्षणानि तत्तच्छब्दे वक्ष्यन्ते । क्वचित् सप्तोपायाः पठ्य- न्ते । “साम दानञ्च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम् । मायो- पेक्षेन्द्रजालञ्च सप्तोपायाः प्रकीर्त्तिताः” शृङ्गारोपायौ च द्वौ “शृङ्गारे तु पुराविद्भिरुपायौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ । उपायौ द्वौ प्रयोक्तव्यौ कान्तासु सुविचक्षणैः । सामद्राने इति प्राहुः शृङ्गाररसकोविदाः । भेदे प्रयुज्ममाने हि रसाभासस्तु जायते । निग्रहे रसभङ्गः स्यात्तस्मात्तौ दूषितौ बुधैः” इत्यालङ्कारिकोक्तेः । ४ प्रयुक्तधनप्राप्तिसाधगे उत्तमर्ण- व्यापारभेदे च “यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्ण्णिकः । तैस्तैरुपायैः संगृह्य दाप्रयेदधमर्ण्णिकम्” मनुः । ते चो- पायाः मनुना दर्शिता यथा “धर्म्मेण व्यवहारेण, छलेनाचरितेन च । प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन वलेन च” । तत्र धर्म्म उक्तो वृहस्पतिना “सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः साम्ना चानुगमेन च । प्रायेण वा ऋणी दाप्योधर्मएष उदाहृतः” छलादीनि त्रीण्युक्तानि तेनैव “छद्मना याचितञ्चार्थमानीय ऋणिकाद्धनी । अन्याहृतानि वाऽऽहृत्य दाप्यते यत्र सोपधिः । दारपुत्रपशून् हृत्वा कृत्वा द्वारो- पवेशनम् । यत्रार्थी दाप्यतेऽह्यर्थं तदाचरितमुच्यते । बद्ध्वा स्वगृहमानीय ताडनाट्यैरुपक्रमैः । ऋणिकोदाप्यते यत्र बलात्त्कारः स कीर्त्तितः” व्यवहारस्तु मनुना स्वयं दर्शितः । “अर्थेऽपवदमानं तु कारणेन विभावितम् । दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशञ्च शक्तितः” । तेन राजा- वेदनरूपोव्यवहारः” कुल्लू० (नालिश) । मेधातिथिस्तु निःस्वो व्यवहारेण दापयितव्यः अन्यत् कर्मोपकरणं धनं दत्त्वा, कृषिवाणिज्यादि तेन कारयित्वा तत्रोत्पन्न धन तस्माद्गृह्णीयादित्याह” । ५ उपक्रमे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1355,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपायः, पुं, (उपाय्यतेऽनेन । उप + अय + घञ् ।) राजादीनां शत्रुवशीकरणहेतुचतुष्टयम् । यथा । साम १ दानम् २ भेदः ३ दण्डः । इत्यमरः ॥ उप- गतिः । इति मेदिनी ॥ स्वार्थसम्पादकः । साध- नम् । यथा, -- “उपायतः समारम्भाः सर्व्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः । उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजा नृप” ॥ इति वह्निपुराणे पृथूपाख्याननामाध्यायः ॥ (“उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः” । इति हितोपदेशे । तथा, माघः २ । ५४ । “चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया” । “सर्व्वोपायैस्तथा कुर्य्यात् नीतिज्ञः पृथिवीपतिः” । इति मनुः ७ । १७७ । चेष्टा । यन्त्नः । “यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः” । इति मनुः ८ । ४८ । “अध्ययनमध्यापनं तद्विद्यासम्भाषेत्युपायाः” । “उपायः पुनः कारणादीनां सौष्ठवमभिधानं च सम्यक् कार्य्याकार्य्यफलानुबन्धवर्ज्ज्यानां कार्य्या- णामभिनिर्वर्त्तकः इत्यतोऽभ्युपायः कृतेनोपायार्थो- [] ऽस्ति न च विद्यते तदात्वे कृताच्चोत्तरकालं फलं फलञ्चानुबन्ध इति जातं दशविधम्” । इति चरके विमानस्थाने ८ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-263-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपाय" आता है (28)
युक्ति उपाय । ढ़ंग । तरकीबजुगत युक्ति । उपाय । तदबीर । ढंगउपइया † संज्ञा पुं॰ ढंग । तरिका । उपायजुगती उपायी । युक्ति- कुशल । जोड़ तोड़ बैठा लेने में कुशलडौलडाल उपाय । प्रयत्न । युक्ति । ब्योंतनाय नय । नीतियोग दो अथवा अधिक पदार्थों का एक में मिलना । संयोग । मिलान । मेलयत्न नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार क…साधन किसी काम को सिद्ध करने की क्रिया । सिद्धि । विधानसूरत रूप । आकृति । शक्लऔपयिक न्याय के योग्यप्रबंध प्रकृष्ट बंधन । बाँधने की डोरी आदिनिस्तार पार होने का भावदशबल बुद्धदेव । विशेष—बुद्ध को दस बल प्राप्त थे, जिनेक नाम ये हैं— दान, शील…मफर भागकर छिपने का स्थानगोटी कंकड़, गेरू, पत्थर इत्यादि का छोटा गोल टुकड़ा जिससे लड़के अनेक प्रकार …सबील रास्ता । मार्ग । सड़कजरिया पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'जड़िया'ढर्रा मार्ग । रास्ता । पथतरकीब संयोग । मिलान । मेलतरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबदकीका कोई बारीक बातमसौदा काट छाँट करने दोहराने और साफ करने के उद्देश्य से पहली बार लिखा हुआ लेख…हिकमत विद्या । तत्वज्ञानजुक्ति पु संज्ञा स्त्री॰मसविदा वह लेख जो पहली बार काट छाँट के लिये तैयार किया गया हो और अभी साफ करने …विशेष—इसपर यह कहानी है की दो भाई थे, जिनमें एक दरिद्र और दूसरा धनी था । पहला भाई …तंत्रमंत्र जादुगोरी । जादू टोना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें