🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:07:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपायन
upāyana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपायन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भैंट उपहार । नजराना । सौगात ।
२. पास आना (को॰) । गृरु के पास जाना । शिष्य होना (को॰) ।
४. आरंभ (को॰)
५. अध्यवसाय (को॰) ।
६. प्रवृत्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपायन अम्, n. the act of coming near, approach, RV. ii, 28, 2
going to a teacher, becoming a pupil, initiation, ŚBr. xiv; Āp. i, 1, 5
engaging (in any religious observance), undertaking, ŚBr. xi; KātyŚr.
an offer, present, gift, MBh.; BhP.; Śak. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (215,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपायः, उपायन See under उपे.
उपायनं 1 Going near, approach. --2 Becoming a pupil of. --3 Engaging in any religious rite. --4 Undertaking, beginning; व्रत˚. --5 A present, gift; मालविकोपायनं प्रेषिता M. 1; तस्योपायनयोग्यानि वस्तूनि सरितां पतिः Ku. 2. 37; R. 4. 79.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0337-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपायन न० उपाय्यते समीपे उपह्रियते उप + अय--ल्युट् । १ उपढौकने (भेटदेओया) “तस्योपायनयोग्यानि रत्नानि सरितां पतिः” कुमा० कर्म्मणिल्युट् । २ उपढौकनीये “परस्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु” रघुः “साधिवेश्म निहितैरुपायनैः” माघः “प्रतीच्छन्नुपायनानि” काद० । भावे ल्युट् । ३ उपगमने “उपायन उषसा गोमतीनाम्” ऋ० २, २८, २, “उपायने उपगमने” भा० । “सहो- पायनकीर्त्त्या उवास” छा० उ० “उपायनकीर्त्त्या उपगमन कीर्त्तनमात्रेण” शा० भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1356,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपायनं क्ली, (उपेयते उपाय्यते वा । उप + इण वा अय + ल्युट् ।) उपहारः । उपढौकनद्रव्यम् । इत्य- मरः ॥ (यथा, कुमारे । २ । ३७ । “तस्योपायनयोग्यानि रत्नानि सरितां पतिः” ।) व्रतादिप्रतिष्ठा । इति स्मृतिः ॥ समीपगमनम् ॥ (यथा ऋग्वेदे २ । २८ । २ । “उपायन उषसां गोमतीनाम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-263-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपायन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें