🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
महिंदी वर्णमाला का पचीसवाँ व्यंजन और प वर्ग का अंतिम वर्ण । इसका उच्चार…मंकणकएक ऋषि का नाममङ्कलकपु० १ ऋषिभेदे भा० व० ८३ अ० । २ यक्षभेदे तत्रैवमङ्किm. N. of a man, MBhमङ्किगीतn. ‘song of Maṅki’, N. of the 15th ch. of the Pārtha Itihāsa-samuccaya…मंकिलदावाग्नि । जंगल की आग । वनाग्निमंकुब्रण । धावमंकुकएक वाद्य यंत्रमंकुरदर्पण । शीशा । आईनामंकुशसंगीत और नृत्य दोनों का ज्ञाता । नृत्य और गीत का जानकारमङ्क्(cf. √ मङ्ग्) cl. 1. Ā. मङ्कते, to move or to adorn, Dhātup. iv, 15 (o…मङ्क्तव्य˚तृ. See p. 773, col. 2मंक्तागोताखोरमङ्क्तृmfn. one who dives or plunges &c., Pāṇ. vii, 1, 60, Schमङ्क्षव्य, मज्जतीति । मस्ज् + बहुलवचनात् सुः । “मस्जिनशोर्झलि ।” ७ । १ । ६० …मंक्षणजंघत्राण । जाँघ पर बाँधने का कवचमंक्षुतुरंत । जल्दी से । सत्वरमङ्क्षुणक्ली, (मङ्क्षण । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) जङ्घात्राणम् । इति त्रिकाण्ड…मंखभाट । बंदीजनमङ्खकm. N. of a man, Rājatमङ्खकोशm., work by मङ्खमङ्खनाf. N. of a woman, ibमङ्खायNom. ˚यते, to act or be like a bard, Śrīkaṇṭhमंखीबच्चों के कंठ में पहनाने का एक गहनामङ्खु(ङ्खु) अव्य० मखि--उन् । १ शैव्य्रे २ मृशार्थे च । पृषो० खस्य क्षत्वमपिमङ्खुणn. = मङ्खण, Lमङ्ख्(cf. √ मख्) cl. 1. P. मङ्खति, to go, move, Dhātup. v, 19मंगनाव का अगला भाग । गलहीमंगतपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मँगता'मंगताभिखमंगा । भिक्षुकमंगनभिखमंगा । भिक्षुकमंगनहारपु संज्ञा पुं॰ भिखमंगा । भिक्षुकमंगर† संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मगर'मंगलअभीष्ट को सिद्धि । मनोकामना का पूर्ण होनामंगलकरणदे॰ 'मंगलकर्म'मंगलकरनपु वि॰ शूभद । कल्याण देनेवालामंगलकर्मपूजन एवं प्रार्थना आदि । जो किसी कार्य की सफलता के लिये शुरू में की जा…मङ्गलकर्मन्n. id., Mālavमंगलकलशजल से भरा हुआ वहु धड़ा या कलश जो विवाह आदि शुभ अवसरों पर पूजा के लिये …मङ्गलकलशमयmfn. consisting of vessels of this kind, Hcarमंगलकामशुभेच्छु । कल्याणकांक्षी । शुभ की कामना करनेवालामंगलकामनाशुभाकांक्षा । कल्याण की अभिलाषामंगलकारकशुभप्रद । कल्याणकरमङ्गलकारिन्mfn. (MBh.) or मङ्गल—कारिन्, mfn. (MW.) causing welfareमंगलकारीदे॰ 'मंगलकारक'मंगलकार्यब्याह, यज्ञोपवीत, जन्म आदि जैसे शुभकार्य या उत्सवमंगलकालशुभ वेला या शुभ धड़ीमङ्गलकुठारमिश्रm. N. of a door-keeper, Catमङ्गलकुसुमास्त्री मङ्गल्यं कुसुमं यस्याः । शतपुष्प्याम् भावप्र०मंगलक्षौमरेशमी वस्त्र जो शुभ अवसरों पर पहना जाता हैमङ्गलगाथिकाf. a solemn song, Dhanaṃjमंगलगानशुभ अवसरों पर होनेवाला गानमङ्गलगिरिm. ‘mountain of fortune’, N. of a m˚मङ्गलगिरिमाहात्म्यn. N. of wkमंगलगीतदे॰ 'मंगलगान'मंगलगृहपवित्र स्थान । देवस्थान । मदिरमंगलग्रहशुभ ग्रहमंगलघटदे॰ 'मंगलकलश'मंगलचंडिकादुर्गा का नाममंगलचंडीदे॰ 'मगलचंडिका'मंगलचारपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मंगलाचार'मंगलच्छायप्लक्ष का वृक्ष (को॰)मंगलतूयशुम अवसरों पर बजाए जानेंवाले तुरही, मृदंग आदि वाद्यमङ्गलतूर्यn. a musical instrument used at festivals, Pañcat.; Raghमङ्गलदशकm. or n. (?) N. of a prayer, Catमंगलदशाकल्याण की अवस्था य ा मानसिक स्थितिमंगलदायआनंद मंगल देनेवाला । शुभदमंगलदेवतापंज्ञा पुं॰ इष्ट देवता । शुभकर देवतामंगलद्वारमुख्य दरवाजा । प्रधान द्वारमंगलध्वनिमांगलिक अवसर के वाद्य, गीत आदिमङ्गलनिर्णयm. N. of wkमङ्गलनीराजनंक्ली, (मङ्गलं मङ्गलकरं मङ्ग- लाय वा नीराजनम् ।) ब्राह्ममुहूर्त्तकर्त्त…मङ्गलपत्त्रn. a leaf serving as an amulet, Śakमंगलपत्रकल्याण के निमित्त पहनने का ताबीजमंगलपाठकवह जो राजाओं की स्तुति आदि करता हो । वंदीजनमङ्गलपाणिmfn. having auspicious hands, Rमङ्गलपात्रn. an ausp˚ vessel, a vessel containing ausp˚ objects, Śakमङ्गलपुरn. ‘city of prosperity’, N. of a town, Cat. (cf. मङ्गल)मंगलपुष्पपूजनादि मंगलकार्यों में ग्राह्य पुष्पमङ्गलपुष्पमयmf(ई)n. formed of ausp˚ flowers, Raghमङ्गलपूजाप्रयोगm. and मङ्गल—पूजा-विधि, m. N. of wksमङ्गलपूजाविधिm. and मङ्गल—पूजा-विधि, m. N. of wksमङ्गलपूजितmfn. honoured with a sacrificial fee or offering, MWमंगलप्रतिसरदे॰ 'मंगलसूत्र'मंगलप्रदजिससे मंगल होता हो । मंगल करनेवालामंगलप्रदाहरिद्रा । हलदीमंगलप्रस्थपुराणनुसार एक पर्वत का नाममंगलभेरीमांगलिक अवसर पर बजाने की भेरी या वाद्यमंगलमयशुभस्वरूप । कल्याणरूपमङ्गलमयूखमालिकाf. N. of wkमङ्गलमात्रभूषणmfn. only adorned with turmeric or with the Maṅgala-sūtra (q.v.), Vikrमंगलमालिकाविवाह के समय गाए जानेवाले गीतमङ्गलराजm. N. of a king, Inscrमङ्गलवचस्n. a benedictory or congratulatory speech, congratulation, Caurapमङ्गलवतीf. N. of a daughter of Tumburu, Kathāsमङ्गलवत्mfn. auspicious, blessedमङ्गलवत्सm. N. of a poet, Subhमंगलवादआशी- वदि । आशीषमङ्गलवादटीकाf. N. of wkमङ्गलवादार्थm. N. of wkमङ्गलवादिन्mfn. pronouncing a benediction, expressing congratulations, Rमंगलवारमंगलवासर संज्ञा पुं॰ सात वारों में तीसरा वार जो सोमवार के उपरांत और बु…मङ्गलवासरor मङ्गल—वासर, m. ‘Mars-day’, Tuesday, Lमंगलविधायनीमंगल का विधान करनेवालीमंगलविधिशुभसाधन विषयक कल्याण के लिये किया जानेवाला कृत्यमङ्गलवृषभm. an ox with ausp˚ signs, Pañcatमङ्गलशंसनn. the act of wishing joy, uttering a congratulation, Lमंगलशब्दकल्याणकारक शब्द । मंगलकारक शब्दमङ्गलशान्तिf. N. of wkमंगलशाक्तिमंगल या कल्याण करनेवाली शक्तिमङ्गलसंस्तवmfn. felicitating, containing felicitations Rमङ्गलसमालम्भनn. an ausp˚ unguent, Śakमङ्गलसामन्n. an ausp˚ Sāman, Lमंगलसूचककल्याण या शुभ की सूचना देनेवाला । भाग्योदय का द्योतकमंगलसूत्रवह तागा जो किसी देवता के प्रसाद रूप में किसी शुभ अवसर पर कलाई में बाँध…मङ्गलस्तवm. N. of wkमङ्गलस्तोत्रn. N. of wkमंगलस्नानवह स्नान जो मंगल की कामना से अथवा किसी शुभ अवसर पर किया जाता हैमङ्गलस्वरm. a sea-shell, Lमंगलापार्वती
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें