🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
त्रतीनत्रङ्क्˚ङ्ख्, ˚ङ्ग् cl. 1. id., iv fत्रङ्ख्˚ङ्क्, ˚ङ्ग् cl. 1. id., iv fत्रंगएक प्राचीन नगर का नाम जो पहले राजा हरिश्चंद्र का राजनगर थात्रङ्ग्˚ङ्क्, ˚ङ्ख् cl. 1. id., iv fत्रन्द्cl. 1. to be busy, Dhātup. iii, 32त्रंबकपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'ञ्यंबक'त्रंबकसखापु संज्ञा पुं॰ शिव के मित्र । कुबेरत्रंबकीछोटा नगाडात्रंबक्कपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'ज्ञ्यंबक'त्रंबागलपु संज्ञा पुं॰ नगाडात्रंस्cl. 1. 10. ˚सति, ˚सयति, ‘to speak’ or ‘to shine’, Dhātup. xxxiii, 88त्रइयपु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'त्रयी'१त्रईपु वि॰ दे॰ 'त्रय'त्रकगतौ भ्वा० आत्म० सक० सेट् । त्रकते अत्रकिष्ट । तत्रकेत्रकालपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'त्रिकाल'त्रकुटाचललंकास्थित त्रिकूट पर्वतत्रखगतौ भ्वा० पर० सक० सेट् धातुपाठः । त्रखति अत्र- खोत् अत्राखीत् । तत्राखत्रख्cl. 1. ˚खति, to go, v, 30त्रगगतौ भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । त्रङ्गति अत्रङ्गीत् । तत्रङ्ग । अयं दिव…त्रटत्ind. (onomat.)त्रटत्कारm. crackling (of fire), Alaṃkāratत्रटत्त्रटितिind. crack! HPariś. iv, xiत्रटत्रटind. id., Pañcadत्रणपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'तीन'त्रदm. (√ तृद्) one who cleaves or opens, RV. viii, 45, 25त्रदसपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'त्रिदश'त्रनपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'तृन' । मुहा॰— त्रन तोरना=दे॰ 'तृण तोडना' ('तृण' मे…त्रपलज्जायां भ्वा० आ० अक० वेट् । त्रपते अत्रपिष्ट अत्रप्त त्रेपे । णिच् वा…त्रपत्तपु वि॰ दे॰ 'तृप्त'त्रपनानापु वि॰ तर्पण । संध्या करनेवालेत्रपालज्जा । लाज । शर्म । हयात्रपाकm. pl. N. of a barbarous tribe, Uṇ. kत्रपानिरस्तनिर्लज्ज । धृष्टत्रपान्वित(˚पान्˚) mfn. bashfulत्रपायुक्तmfn. idत्रपारंडावेश्या । रंडीत्रपावत्mfn. = -युक्तत्रपाहीननिर्लज्ज । धृष्टत्रपितपु वि॰ दे॰ 'तृप्ति'त्रपिष्ठअत्यंत तृप्त । परितृप्तत्रपीयस्mfn. Compar. ibत्रपीयान्[स्] त्रि, (अयमनयोरतिशयेन तृप्रः । तृप्र + “द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसु…त्रपुसीसात्रपुकर्कटीखीरात्रपुकर्णिन्m. ‘having tin ear-ornaments’, Bhava-nandin, Avadānaśत्रपुटीछोटी इलायचीत्रपुपट्टmत्रपुपट्टिकाf. N. of an ear-ornament, Lत्रपुलराँगात्रपुषराँगात्रपुषीककडीत्रपुसराँगात्रपुसीककडीत्रपुस्n. tin, TS. iv, 7, 5, 1त्रप्cl. 1. ˚पते (pf. त्रेपे, Pāṇ. vi, 4, 122) to become perplexed, be asha…त्रप्पवरपु वि॰ लज्जालु ।लज्जाशीलत्रप्साजमी हुई श्लेष्मा या कफत्रप्स्यमट्टात्रबाटपु संज्ञा पुं॰ नगारात्रभंगीपु संज्ञापुं॰ दे॰ 'त्रिभंगी ^३'त्रभवणपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'त्रिभुवन'त्रभुयणपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'त्रिभुवन'त्रमालापु संज्ञा पुं॰ नगाडात्रयतीनत्रयःपञ्चाशत्(त्र॑य्˚) f. (Pāṇ. vi, 2, 35 and 3, 49) 53 ŚBr. xii, 3, 5, 12त्रयःशतशतार्धmf(आ)n. 350 R. (B) ii, 39, 36त्रयःषष्टिf. 63 Pāṇत्रयःसप्ततिf. 73 Pāṇत्रयदेवपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'त्रिदेव'त्रयबिंसततेईस । तेईसवाँत्रययाय्यmfn. (√ त्रै) to be protected (= त्रातव्य, Sāy.), RV. vi, 2, 7त्रयलोकीपु वि॰ त्रिलोकपति । तीनों लोकों के स्वामीत्रयश्= ˚यस्त्रयश्चत्वारिंशmfn. the 43rd (ch. of MBh. i-iii)त्रयश्चत्वारिंशत्f. 43 Pāṇत्रयस्pl. of त्रि॑त्रयस्त्रिंशmf(ई॑)n. the 33rd, ŚBr. (du. ‘the 32nd and 33rd’, iv, xi)त्रयस्त्रिंशतिf. 33 AitBr. =त्रयस्त्रिंशत्(त्र॑य्˚), f. (Pāṇ. vi, 2, 35 and 3, 49) 33 VS. xiv; AV. &c. (acc. ˚शत…त्रयस्त्रिंशत्पतिपु० त्रयस्त्रिंशतो देवानां पतिः । १ इन्द्रे हेमच० । २ प्रजापतौ च तयोः …त्रयस्त्रिंशत्संमितn. प्रजापतेस् त्रयस्त्रिंशत्-संमित, N. of a Sāmanत्रयस्त्रिंशदक्षरmf(आ)n. having 33 syllables, ŚBr.; AitBrत्रयस्त्रिंशद्रात्रn. an observance lasting 33 days, KātyŚr.; ŚāṅkhŚrत्रयस्त्रिंशपतिm. ‘lord of the gods’, Indra, Lत्रयस्त्रिंशवर्तनिmfn. forming the path for the ˚श॑ Stoma, TS. ivत्रयस्त्रिंशस्तोमmfn. containing the ˚श॑ Stoma, ŚBr. xiii; ŚāṅkhŚr. xत्रयस्त्रिंशिन्mfn. containing 33 TBr. iत्रयारुणपंद्रहवें द्वापर के एक व्यास का नामत्रयारुणिएक प्राचीन ऋषि का नाम जो भागवत के अनुसार लोमहर्षण ऋषि के शिष्य थेत्रयीतीन वस्तुओं का समूह । तिगुह । तीखट । जैसे, ब्रह्मा, विष्णु और महेशत्रयीतनुसूर्यत्रयीदेहm. ‘having the 3 Vedas for a body’, the sun, 11, 374त्रयीधर्मसज्ञा पुं॰ वैदिक धर्म, जैसे, ज्योतिष्टोम यज्ञ आदित्रयीधामवत्m. = -देह, VP. iii, 5, 15त्रयीनिष्कर्षm. the extract or essence of the three Vedas, Mn. iv, 125त्रयीभाष्यn. a commentary on the 3 Vedas, SŚaṃkar. xiii, 63त्रयीमयसूर्यत्रयीमुखब्राह्मणत्रयीविदmfn. knowing the triple science, TBr. i, 2, 1, 26त्रयीविद्याऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद ये तीन वेदत्रयो= ˚यस्त्रयोदशतेरहत्रयोदशकn. the number 13 Ṣaḍguruśत्रयोदशद्वीपवतीmfn. consisting of 13 islands (the earth), MBh. iii, 3, 52 and 134, 20त्रयोदशधाind. into 13 parts, ŚBr. x; Rājat. vत्रयोदशन्त्रि० त्रयश्च दश च, त्र्यधिका वा दश शाक० त्रय आदेशः । १ त्र्यधिकदशसङ्ख…त्रयोदशमmf(ई)n. the 13th, BhP. i, 3, 17त्रयोदशमासmfn. extending over thirteen months, JaimUpत्रयोदशमासिकmfn. consisting of 13 months, Kāraṇḍ. xix, 96त्रयोदशरात्रn. an observance lasting 13 days, KātyŚr. xii, Schत्रयोदशर्चmfn. containing 13 Ṛc verses (a hymn), AV. xix, 23, 10त्रयोदशवर्ज्यसप्तमीf. N. of a 7th day, BhavP. ii, 41त्रयोदशवार्षिकmfn. 13 years old, MBh. vii, 197, 7त्रयोदशविधmfn. of 13 kinds, Car. vi, 3; Sāṃkhyakत्रयोदशाक्षरmfn. having 13 syllables, VS. ixत्रयोदशारत्निmfn. 13 yards long, ŚBr. iii, xiiiत्रयोदशाहm. = ˚श-रात्र, R. (G) ii, 86, 4त्रयोदशिकmfn. happening on the 13th day of a half-moon, R. (G) ii, 86, 1त्रयोदशिन्mfn. containing 13 Lāṭy.; Nidānas
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें