🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
ईहिंदी वर्णमाला का चौथा । यह यथार्थ में 'इ' का दीर्घ रूप है । इसकी उच्च…ईंकारm. uttering the exclamation ईम्, TSईंकृत(ईं॑-), mfn. one who has uttered ईम्, ibईंखनझूलनाईङ्खयmfn. moving, causing to flow or goईङ्ख्or इङ्ख् cl. 1. P. (इङ्खति, इङ्खां-चकार, or ईङ्खति, ईङ्खां-चकार, इङ्खि…ईंगुरएक खनिज पदार्थ जो चीन आदि देशों में निकलता हैं । इसकी ललीई बहुत चटकीली…ईंचनाखींचना । ऐंचनाईंचमनौती† संज्ञा स्त्री॰ जमींदार का अपने काश्तकार के महाजन से लगान का रुपया वस…ईंचातानीं दें 'ऐंचातानी'ईञ्ज्or ईञ्ज् cl. 1. P. ईजति, ईजां-चकार, ईजितुम् or ईञ्जति, &c., to go; to …ईंटंईंटादे॰ 'ईंठ'ईंडरी† संज्ञा स्त्री॰ कपड़े की बनी हुई कुड़लाकर गद्दी जिसे घड़ा या और कोई ब…ईंढबराबर । समान । (ड़ि॰)ईंतईंट जो औजारों पर सान चढ़ाते समय सान के नीचे इसलिये रख दी जाती है जिसमे…ईन्त्cl. 1. P. ईन्तति, ईन्तितुम्, to bind [cf. अन्त् and अन्द्], Vop. on Dh…ईंधनजलाने की लड़की, कोयला, कंड़ा आदी । जलावन । जरवनीईः(m.) N. of Kāmadeva, Cupid. --f. N. of Lakṣmī. --ind. An interjection …ईकार'ई' स्वर अथवा दीर्घ ई का सूचक वर्णईकारांत(शब्द॰) जिसके अंत में 'ई' हो । वह शब्द जिसके अंत मनें ईकार होईक्षदे॰ 'ईख'ईक्षकदेखनेवाला । दर्शकईक्षणदर्शन । देखनाईक्षणिकईक्षणीक संज्ञा पुं॰ईक्षणिकास्त्री, (ईक्षणेन हस्तरेखाद्यवलोकनेन शुभाशुभं जानाति या । ईक्षण + ठन् +…ईक्षणीकअस्, आ, m. f. and ईक्षणीक, m. a looker into the future, a fortune-tell…ईक्षणीयmfn. to be seen or perceivedईक्षति[ईक्ष्-शतिप्] Looking, sight; ईक्षतेर्नाशब्दं Br. Sūtईक्षमाणmfn. looking at, surveying, VS.; Rईक्षादृष्टि । दर्शनईक्षिकादेखने की इंद्रिय । आँख । दृष्टिईक्षितदृष्ट । देखा हुआईक्षितादेखनेवालाईक्षितृmfn. seeing, beholding, a beholder, Mn.; Prab. &cईक्षुमूलएक प्रकार का ईख । बाँसीईक्षेण्यmfn. deserving to be seen, curious, RV. ix, 77, 3ईक्ष्cl. 1. Ā. ई॑क्षते, ईक्षां-चक्रे (Pāṇ. i, 3, 63), ईक्षिष्यते, ऐक्षिष्ट,…ईक्ष्यमाणmfn. being beheld, being viewedईखशर जाति का एक प्रकार जिसके डंठल में मीठा रस भरा रहता हैं । इसके रस से …ईखतदे॰ 'ईषत्' । - नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १००ईखनादेखना । अवलोकना ।— (ड़िं॰)ईखराजईख बोने का प्रथम दिनईख्or इख् cl. 1. P. एखति, इयेख, or ईखति, ईखां-चकार, एखितुम् or ईखितुम्, t…ईगगतौ इदित् इगिवत् । ईङ्गति ऐङ्गीत् ईङ्गते इत्येकेईच्छादे॰ 'इच्छा'ईछनआँखईछनाइच्छा करकना । चाहनाईछापु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'इच्छा'ईछीपु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'इच्छा'ईजगतौ निन्दायाञ्च म्वा० आत्म० सक० सेट् । ईजते ऐजत ऐजिष्ट ईजाम्--बभूव आस …ईजतिपु संज्ञा स्त्री दे॰ 'इज्जत'ईजादुःख । तकलीफ । पीडा़ । कष्टईजादकिसी नई चीज का बनाना । नया निर्माण । आविष्कार । क्रि॰प्र॰—करना । होनाईजानयज्ञ करनेवाला । यजमानईजिकm. pl. N. of a people, VP.; MBhईजितुम्(irr. inf. of √ यज्, q.v.) = यष्टुम्ईज्or ईञ्ज् cl. 1. P. ईजति, ईजां-चकार, ईजितुम् or ईञ्जति, &c., to go; to …ईठपु वि॰ संज्ञा पुं॰ईठनापु क्रि॰ अ॰ चाह करना । इच्छा करनाईठापु वि॰ अभिलषितईठादाडूपु † सं॰ पुं॰ चौगान खेलने का डंडाईठिपु संज्ञा स्त्रीईठीभाला । बरछाईडस्तुतौ अदा० आत्म० सक० सेट् । ईड्वे ईडिषे ईडिध्वं ऐडिष्ट ईडाम्--बभूव आस…ईडनप्रशंसा करना । प्रशंसनाईडाf. praise, commendation, Lईडितor ईळित॑, mfn. implored, requested, RVईडितृmfn. one who praises, AV. iv, 31, 4ईडुरीपु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'ईडुरी'ईडेन्यor ईळे॑न्य or ई॑ड्य, mfn. to be invoked or implored; to be praised or …ईड्cl. 2. Ā. ई॑ट्टे (2. sg. pres. ईडिषे, Ved. ईळिषे, pf. ईडे॑, fut. ईडिष्…ईड्यपूज्य । स्तुति के योग्य ।-प्रशंसितईड्यमानmfn. being praisedईढपु संज्ञा स्त्री॰ जिद । हठईण्मत्a. [ईट्-अस्त्यस्य मतुप्] Having a lord or masterईतपु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'ईति'ईतरपु वि॰ इतरानेवाला । ढीठ । शोख । गुस्ताखईतरतापु संज्ञा स्त्री॰ भेदभाव । अन्यत्व । परायापन । भिन्नताईतिखेति को हानी पहुँचानेवाला उपद्रव । ये छह प्रकार के हैं—(क) अतिवृष्टि ।…ईतिभयईति नामक विपत्ति की आशंकाईथरएक प्रकार का अति सूक्ष्म और लचीला द्रव्य या पदार्थ जो समस्त शून्य स्थल…ईदमुसलमानो का एक त्योहार । रमजान महीने में तीस दिन रोजा (व्रत) रखने के ब…ईदगापु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'ईदगाह'ईदगाहवह स्थान जहाँ मुसलमान ईद के दिन इकट्ठे होकर नमाज पढते हैंईदर† आठ दस दिन की ब्याई हुई गाय के दूध को औटाकर बनाई हुई एक प्रकार की मिठ…ईदियादे॰ 'ईदी'ईदीत्यौहार के दीन हुई सौगात या तोहफाईदुज्जुहामुसलमानों का एक मुख्य त्यौहार जिसमें भेंड, बकरी आदि की कुर्बानी होती ह…ईदुलफितरदे॰ 'ईद'ईदृक्[श्] त्रि, (इदम् + दृश् + क्विप् ।) अयमिव दृश्यते । इति व्याकरणम् ॥ इह…ईदृक्ताf. quality, Ragh.; Daśईदृक्षmf(ई)n. (fr. इद्, neut. of pronom. base 3. इ, and दृक्ष, √ दृश्, dropp…ईदृगवस्थmfn. being in such a situation, Vṛṣabhānईदृशइस प्रकार का । ऐसाईदृशकmf(ई)n. or ईदृशक, mf(इका)n. endowed with such qualities, such, ŚBr.; C…ईदृशभूतmfn. being such a one, Naiṣईदृशभूतता(f.)ईदृश्क्, mfn. (Ved. ङ्, Pāṇ. vii, 1, 83) endowed with such qualities, such,…ईद्दशइस प्रकार । इस तरह । इस भाँति । एसेईद्नीजीतपु वि॰ दे॰ 'इंद्रियजित्'ईप्सनप्राप्त करने की अभिलाषा करनाईप्साइच्छा । वांछा । अभि- लाषाईप्सितचाहा हुआ । अभिलषितईप्सिततमmfn. most desired, immediately aimed at (as the object of an action), …ईप्सुचाहनेवाला । वांछा करनेवालाईप्सुयज्ञm. a particular Soma sacrifice, KātyŚrईप्स्(Desid. of √ आप्, q.v.), to wish to obtainईफायवचनपालन । वचन पूरा करनाईफायडिगरीडिगरी का रुपया अदा कर देना । जर डिगरी बेबाक कर देनाईफायवादाप्रतिज्ञापालन । वादे को निभानाईबीसीबीपु संज्ञा स्त्री॰ सिसकारी का शब्द । 'सीसी' शब्द जो संभोग के अत्यंत आनं…ईमनसंतूर्ण जाति की एक रागिनी । ऐमनईमनकल्यानएक मिश्रित राग का नामईमाइशारा । संकेत । आदेश । हुक्मईमानविश्वास । आस्था । आस्तिक्व बुद्धिईमानदारविश्वास करनेवालाईमानदारीईमान की स्थिति । ईमानदार होने का भावईम्ind. (fr. pronominal base 3. इ), Ved. a particle of affirmation and re…ईय[ई-बा˚ क्यप्] Pervading; ˚चक्षस् of pervading sight
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें