🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
षसंस्कृत या हिंदी वर्णमाला के व्यंजन वर्णों में ३१ वाँ वर्ण या अक्षर । …षंजनआलिंगनषंडराशि । समूहषंडकहीजड़ा । नपुंसकषण्डकापालिकm. N. of a teacher (v.l. चण्ड-क्˚), Catषण्डताf. state of a bull, &cषण्डतायोग्यm. a bull fit for breeding, Lषण्डतिलw.r. for षण्ढ-त्˚षंडत्वनामर्दी । हीजड़ापन । पुंस्त्व का अभावषण्डयw.r. for षण्ढ्˚षंडयोनिवह स्त्री जिसे मासिक धर्म न हो और जिसके स्तन न हो, अर्थात् जो पुरुषसमा…षंडवपु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'खांडव'षंडवेशदे॰ 'षंडवेश'षण्डामक(Kām.) w.r. for श॑ण्डा-म॑र्कषंडामर्कशुक्राचार्य के पुत्र का नामषंडालीतेल नापने की एक छोटी घरिया जिसमें एक छटाँक वस्तु आ सकती होषण्डिकm. N. of a man, MaitrS. (खण्ड्˚, ŚBr.)षण्डीयw.r. for षण्ढीयषंढदे॰ 'षंड'षंढकदे॰ 'षंडक' । यौ॰—षंढकतिल = दे॰ 'षंढतिल'षण्ढताfषंढतिलबाँझपन का तिलषण्ढत्वn. the state of being a eunuch, impotence, weakness, Kathāsषण्ढयNom. P. ˚यति, to castrate, emasculate, unman, HYogषंढवेशवह जो हिंजड़े का वेश धारण करेषण्ढवेषmfn. clothed like a eunuch, MBhषंढावह स्त्री जिसकी चेष्टा पुरुषों की सी होषंढितादे॰ 'षंडा'षण्ढी(ई), f. (with योनि) the vulva of a woman that has no menstrual periods…षण्ढीयNom. P. ˚यति (fr. षण्ढ), Patषंढीयोनिदे॰ 'षंडयोनि'षम्बसर्पणे भ्वा० पर० सक० सेट् । सम्बति असम्बीत्षकारm. the letter or sound ष, Prātषगसंवरणे भ्वा० पर० सक० सेट् एदित सिचि न वृद्धिः । सगति असगीत् मित् घटादि…षग्षघ्, षच् &c. See √ सग् &cषघहिंसायां स्वा० पर० सक० सेट् एदित् सिचि न वृद्धिः । कवोति कसघीत् असीषघत…षघ्षघ्, षच् &c. See √ सग् &cषचसेचने भ्वा० आत्म० सक० सेट् । पञ्चते असचिष्ट असीः षचत् तषच्षघ्, षच् &c. See √ सग् &cषटगिनती में ६ । छह्षटकपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'षट्कर्म'षटतुकीपु संज्ञा स्त्री॰ छप्पय छंदषटबदनपु संज्ञा पुं॰ (छह् मुँहवाले) कार्तिकेयषट्छह् की संख्याषट्कछह । ६ की संख्याषट्कपञ्चाशिकाf. N. of wkषट्कपाल(ष॑ट्-), mfn. distributed in six cups (as an oblation), ŚBrषट्कमासिकmfn. hired for six months, Pāṇ.; ib., Vārtt. Schषट्कर्णएक प्रकार की वीणा या सितार जिसमें छह कान होते हैंषट्कर्मब्राह्मणों के छह् कर्म— (१) यजन, (२) याजन, (३) अध्ययन, (४) अध्यापन, (५…षट्कर्मकृत्m. a Brāhman, Lषट्कर्मदीपिकाf. N. of wkषट्कर्मन्n. the six duties of Brāhmans (viz. अध्ययन, ‘studying or repeating the…षट्कर्मप्रयोगm. N. of wkषट्कर्मवत्m. a Brāhman, Kādषट्कर्मविधिm. N. of wkषट्कर्मविवेकm. N. of wkषट्कर्मव्याख्यानचिन्तामणिm. N. of wkषट्कर्मायजन याजन आदि नियत कर्मों को करनेवाला ब्राह्मण । कर्मनिष्ठ ब्राह्मणषट्कल(मुहूर्त आदि) जो छह् कलाओं तक रहेषट्कलासंगीत में ब्रह्मताल के चार भेदों में से एक भेदषट्कसंपत्तिछह् प्रकार के कर्म—(१) शम, (२) दम (३) उपरति, (४) तितिक्षा, (५) श्रद्धा…षट्कारm. the syllable षट् (in वौषट्), AitBr.; ŚāṅkhŚrषट्कारकn. N. of wk. on the use of six cases (consisting of 14 Ślokas)षट्कारकप्रतिच्छन्दकm. N. of gram. wkषट्कारकप्रतिच्छन्दसm. N. of gram. wkषट्कारकभेदm. N. of gram. wkषट्कारकविवेचनn. N. of gram. wkषट्कुक्षिmfn. six-bellied, TĀr., Schषट्कुलीयछह् कुलोंवालाषट्कूटश्लोकानामर्थाःअर्थाः N. of wkषट्कूटाभैरवी का एक रूपषट्कृत्वस्ind. six times, Kauś.; Lāṭyषट्कोणछह् कोनोंवाला । छह्कोना । छह्पहलाषट्कोपएक पुराने आचार्य का नामषट्खंडजिसमेंषट्खेटकn. N. of a town, Catषट्चक्रहठयोग में माने हुए कुंडलिनी के ऊपर पड़नेवाले छह् चक्र जो मूलाधार, स्वा…षट्चक्रक्रमm. N. of wkषट्चक्रदीपिकाf. N. of wkषट्चक्रध्यानपद्धतिf. N. of wkषट्चक्रनिरूपणn. N. of wkषट्चक्रनिलयm. N. of wkषट्चक्रप्रभेदm. N. of wkषट्चक्रभेदm. N. of wkषट्चक्रभेदटिप्पणीf. N. of wkषट्चक्रभेदविवृतिटीकाf. N. of wkषट्चक्रविवृतिटीकाf. N. of wkषट्चक्रस्वरूपn. N. of wkषट्चक्रादिसंग्रहm. N. of wkषट्चक्रोपनिषद्दीपिकाf. N. of wkषट्चत्वारिंशmf(ई)n. the 46th (ch. of MBh. & R.)षट्चत्वारिंशकmfn. id., Yājñषट्चत्वारिंशत्f. 46 Nir.; ŚāṅkhŚrषट्चरणभ्रमर । भौंराषट्चरणताf. the state or nature of a bee, VarBṛSषट्चरणायNom. Ā. ˚णायते, to represent or act like a bee, Kathāsषट्चितिmfn. consisting of six layers or strata, Jaimषट्चितिक(ष॑ट्-), mfn. id., ŚBrषट्टनिवामे वले च अक० हिंसायां दाने च सक० चुरा० उभ० मेट् । सट्टयति ते अससट्…षट्टकm. (cf. षाडव) a kind of sweetmeat, Suśr., Schषट्टयmfn. of six different sorts or kinds, in six ways, ŚāṅkhBr.; ĀpŚrषट्ट्cl. 10. P. षट्टयति (निकेतने, हिंसे, दाने, बले) cf. √ सट्ट्षट्तन्त्रीf. N. of the six philosophical systems, Catषट्तन्त्रीसारm. N. of wkषट्तक्रतैलवैद्यक का एक तेल जिसमें तेल से छह् गुना अधिक तक्र (मठ्ठा) मिलाया जाता …षट्तालमृदंग का एक ताल जो आठ मात्राओं का होता है । विशेष—इसमें पहले २ आघात, १…षट्तिलदानa partic. ceremony, W. (cf. next)षट्तिलामाघ महीने के कृष्ण पक्ष की एकादशी का नाम । इसमें तिल के व्यवहार ओर दान…षट्तिलिन्mfn. one who on certain festivals performs six acts with Tila or sesam…षट्तिलीतिल को ६ प्रकार से व्यवहार करनेवाला व्यक्ति । विशेष—इसके व्यवहार के ढं…षट्त्रिंशछत्तीसवाँषट्त्रिंशच्छत्य(for ˚ंशत्शत्य), mf(आ)n. consisting of 36 hundreds, KātyŚrषट्त्रिंशतिf. 36 ĀpŚrषट्त्रिंशत्छत्तीस की संख्याषट्त्रिंशत्कmfn. consisting of 36 Kāmषट्त्रिंशत्तत्त्वn. N. of wkषट्त्रिंशत्पदकज्ञानn. N. of wkषट्त्रिंशत्संवत्सरmfn. 36 years old, Maś.; KātyŚrषट्त्रिंशत्सहस्रmfn. consisting of 36 thousands, ŚāṅkhŚr
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें