🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
खहिंदी वर्णमाला में स्पर्श व्यंजन के अंतर्गत कवर्ग का दूसरा अक्षर । यह …खंशून्य स्थान । खाली जगहखंक† वि॰खंकरm. ‘making or filling space (?)’, a lock of hair, Lखंखछूछा । खालीखङ्खणm. = खं-कर, Galखंखणाघूँघरू, घंटी, नूपुर आदि की ध्वनिखंखरदे॰ 'खंकर'खंगतलवारखङ्गटपु० अडगे इव टलति अत्र टल--विक्लवे बा० आधारे ड । १ वृहत्काशे हारा० तस्य…खङ्गधेनुस्त्री खड्गो धेनुरिव यस्याः । छुरिकायाम् तस्या अ- सिपुत्रिकात्वात्तथात…खंगनखारपंजाब के पश्चिमी जिलों में होनेवाला एक प्रकार का पौधा जिसे जलाकर सज्जी…खङ्गपत्रपु० खङ्ग इव तीक्ष्णं पत्रमस्य । खङ्गलताख्ये लताभेदे शब्द०खङ्गपरीक्षास्त्री खङ्गस्य परीक्षा । खडगस्य रूपघटनादिना शुभाशुभज्ञानोपयोगिन्यां पर…खङ्गपिधानन० खङ्गोऽपिधीयते आच्छाद्यतेऽनेन अपि + धा--करणे ल्युट् अपेरल्लोपः । (खा…खङ्गपुत्रिकास्त्री खङ्गस्य पुत्रिकेव । छुरिकायां मेदि०खंगरअधिक पकने के कारण परस्पर सटी हुई कई ईंटों का चकखंगलीलाअसियुद्ध । तलवार की लड़ाईखंगहाखाँगवाला । जिसे खाँग या निकले हुए दाँत होंखङ्गाह= खोङ्ग्˚, q.v., Galखङ्गिन्पुंस्त्री खङ्गः तदाकारं शृङ्गंमस्त्यस्य इनि । १ गण्डके “एतत् खङ्गिकुलक…खङ्गिमारपु० खङ्गिनं मारयति मृ--णिच्--अण् उप० स० । खङ्गाकारपत्रके लताभेदे शब्दच…खङ्गीकन० खड्गो तत्कर्मणि कुशलः बा० ईक । दात्रे शब्द- रत्ना० । तस्य खङ्गकार्य…खंचनापु क्रि॰ स॰खंचोला† संज्ञा पुं॰ दे॰ 'खँचुला'खंचोली† संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'खँचुली'खंज† संज्ञा पुं॰खंजकलँगड़ा । पँगुखंजकारिखसोरीखंजखेटखंजन पक्षी । खंड़रिचखंजखेलदे॰ 'खंजखेट'खञ्जचरणmfn. limping, lame, VarBṛSखञ्जताf. limping, lameness, Suśr.; Kādखञ्जत्वn. id., Sāhखंजनएक प्रसिद्ध पक्षी । खँड़रिच । विशेष—इसकी अनेक जातियाँ एशिया, युरोप, और…खंजनकदे॰ 'खंजन'खंजनरतसंत मैथुन । क्वादाचित्क मैथुनखंजनरति(खंजन की तरह का) बहुत ही गुप्त विहारखंजनाखंजन के सदृश एक पक्षीखंजनाकृतिखंजन के आकार से मिलता जुलता एक पक्षीखञ्जनासनन० “खञ्नासनमावक्ष्ये यत्कृत्वा सुस्थिरोभवेत् । पृष्ठे पादद्वयं कृत्वा …खंजनिकाखंजन के आकार की एक चिड़िया जो प्रायः दलदलों में रहती है । इसे 'सर्षपी'…खञ्जबाहुfor कंज-ब्˚खंजरकटार । पेशकब्ज । मुहा॰—खंजर तेज करना = मार डालने के लिये उद्यत होना । …खञ्जरीटm. the wagtail, Yājñ. i, 174; Amar.; Caurapखंजरीटकखंजरीट । खंजनखञ्जरीटीf. (in music) a kind of measureखंजलेखखंजनपक्षीखंजा† ^१ वि॰ खंज । लँगड़ाखञ्जारm. N. of a man g. शिवादिखञ्जालm. N. of a man, ibखञ्ज्cl. 1. P. खञ्जति, to limp, walk lame, Suśr. ii, 1, 76; Naiṣ. xi, 107;खंडभाग । टुकड़ा । हिस्साखंडकखंडक करनेवाला । किसी मत या विचार को काटनेवालाखंडकंदशकरकंद । खंडकर्णखंडकथाकथा का एक भेद । लघु कथा । छोटी कथा । विशेष—इसमें मंत्री अथवा ब्राह्मण …खंडकर्णशकरकंदखण्डकाद्यलौहपु० चक्रदत्तोक्ते खण्डपक्वलौ हभेदरूपे औषधभेदे तल्लक्षणं यथा “शतावरीच्छ…खण्डकापालिकm. an inferior Kāpālika ascetic, Kathās. cxxi, 6 and 13खण्डकारm. one who makes candied sugar, R. iiखंडकालुशकरकंदखण्डकालुकn. an esculent root, sweet potato, Lखंडकाव्यवह काव्य जिसमें 'काव्य' के संपूर्ण अलंकार या लक्षण न हों, बल्कि कुछ ही…खण्डकुष्माण्डकn. a particular electuary, Bhprखण्डखण्डाf. N. of one of the mothers in Skanda's retinue, MBh. ix, 2638खण्डखर्ज्जूरन० खण्डेन पकं खर्जूरम् । खण्डपक्वे १ ख- र्जूरफले । खण्ड इव खादु खर्जूर…खण्डखाट्टकvv.ll. for -खाद्यक = -खाद्य, q.v. Comm. on VarBṛखण्डखाडकvv.ll. for -खाद्यक = -खाद्य, q.v. Comm. on VarBṛखण्डखाद्यm. dainty, nice thing, Hariv. 8445; Bhprखण्डखाद्यकरणn. id., ibखण्डगिरिm. N. of a mountain, Buddhखंडजएक प्रकार की शर्कराखण्डजोद्भवजपु० खण्डज उद्भवोऽस्य तस्मात् जायते जन--ड । यवासशर्करारचिते खण्ड भेदे र…खंडतपु † वि॰ दे॰ 'खंडित'खंडतरिपु † संज्ञा स्त्री॰ फटी चटाईखण्डताf. the being divided, divisionखंडतालसंगीत में एकताला नामक ताल जिसमें केवल एक द्रुत होता हैखण्डदेवm. N. of an author of a Comm. on Jaim. (called Bhaṭṭa-dīpikā) and of a…खण्डद्रव्यm. N. of a man, Buddhखंडधाराकतरनी । कैंचीखंडनतोड़ने फोड़ने की क्रियाखंडनकारखंडनखंडखाद्य के लेखक श्रीहर्षखण्डनकृत्m. idखण्डनखण्डखाद्यn. N. of wk. on logic by Harṣaखंडनमंडनवादविवाद । खंडन और मंडन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाखंडनरतध्वंसकार्य में निपुणखंडनापु क्रि॰ स॰खंडनीमालगुजारी की किस्त । करखंडनीयतोड़ने फोड़ने लायकखंडपतिराजाखण्डपत्त्रn. a bundle of various leaves, Wखंडपरशुमहादेव । शिवखंडपर्शुदे॰ 'खंडपरशु'खण्डपाकm. syrup prepared with spices, Bhprखण्डपाणिm. N. of a prince (v.l. दण्ड्˚)खंडपालमिठाई बनाने और बेचनेवाला । हलवाईखंडप्रलयवह प्रलय जो चतुर्युगी या ब्रह्मा का एक दिन बीत जाने पर होता है । विशेष…खण्डप्रशस्तिf. N. of a poem attributed to Hanūmat (an older N. for the play called…खंडप्रस्तारसंगीत में एक प्रकार का तालखंडफणएक प्रकार का साँपखंडमंडलअर्ध या अपूर्ण घेरेवालाखण्डमयmfn. consisting of pieces, Wखण्डमात्राf. a kind of song, Sāhखंडमेरुपिंगल की वह रीति जिसके द्वारा मेरु या एकावली मेरु के बनाए बिना ही मेरु…खंडमोदकगुड । एक प्रकार की शक्करखंडयदे॰ 'खंडनीय'खंडयितव्यखंडयितव्य pot. p. 1 To be broken, frangible, brittle. --2 Destructible…खंडरदे॰ 'खँडहर'खण्डरक्षm. superintendent of wards, Jain.; Inscrखण्डरसm. (in rhet.) a partial Rasa (= संचारि-र्˚), Sāhखंडरिचखंजन पक्षी । वि॰ दे॰ 'खंजन'खंडलखंड । टुकड़ा । भागखंडलवणकाला नमकखण्डलेखकm. (= खञ्जलेख) a wagtail, Galखण्डवm. n. (cf. खाण्ड्˚) ? Lखण्डवटकm. n. N. of a village or town, Kathās. cxxivखंडवर्षावह वर्षा जो सर्वत्र समान न हो । वह वृष्टि जिसमें कहीं पानी बरसे, कहीं …खंडविकारचीनी । शक्करखंडविकृतिमिसरीखंडवृष्टिदे॰ 'खंडवर्षा'
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें