🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ख
kha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ख हिंदी वर्णमाला में स्पर्श व्यंजन के अंतर्गत कवर्ग का दूसरा अक्षर । यह महाप्राण है और इसका उच्चारण कंठ से होता है । क, ग, घ, और ङ इसके सवर्ण हैं ।
ख संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गड्ढा । गर्त ।
२. खाली स्थान ।
३. निर्गम । निकास ।
४. छेद । बिल ।
५. इंद्रिय ।
६. गले की वह नाली जिसमें प्राणवायु आती जाती है ।
७. कुआँ ।
८. तीर का घाव ।
९. गाड़ी के पहिए की नाभि का छेद जिसमें धुरा रहता है । आख्या ।
१०. आकाश । स्वर्ग । देवलोक ।
१३. कर्म । क्रिया ।
१४. जन्मकपंडली में दसवाँ स्थान ।
१५. शून्य ।
१६. बिंदु । सिफर ।
१७. ब्रह्म ।
१८. शब्द ।
१९. अभ्रक ।
२०. मोक्ष । निर्वाण ।
२१. नगर । शहर (को॰) ।
२१. समझ । बोध (को॰) ।
२२. झरना (को॰) ।
२३. कूप । कुआँ (को॰)
२४. सूर्य (को॰) ।
२५. क्षेत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ख the second consonant of the alphabet (being the aspirate of the preceding consonant; often in MSS. & Inscr. confounded with ष).
2. ख अम्, m. the sun, L.
3. ख n. (√ खन्) a cavity, hollow, cave, cavern, aperture, RV.
an aperture of the human body (of which there are nine, viz. the mouth, the two ears, the two eyes, the two nostrils, and the organs of excretion and generation), AV. xiv, 2, 1 and 6; Prāt.; KaṭhUp.; Gaut.; Mn. &c.
(hence) an organ of sense, BhP. viii, 3, 23
(in anat.) the glottis, W.
‘the hole made by an arrow’, wound, Mn. ix, 43
the hole in the nave of a wheel through which the axis runs, RV.; ŚBr. xiv
vacuity, empty space, air, ether, sky, ŚBr. xiv; PraśnUp.; Mn. xii, 120 &c.
heaven, L.
Brahma (the Supreme Spirit), W.
(in arithm.) a cypher, Sūryas.; Sāh.
the Anusvāra represented by a circle (बिन्दु), L.
N. of the tenth astrological mansion, VarBṛ.
talc, L.
a city, L.
a field, L.
happiness (a meaning derived fr. सु-ख, दुः-ख), L.
action, L.
understanding, L.
ख [cf. Gk. χάος; Lat. halo.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खः The sun. --खं 1 The sky; खं केशवोऽपर इवाक्रमितुं प्रवृत्तः Mk. 5. 2; यावद्रिरः खे मरुतां चरंति Ku. 3. 72; Me. 9. --2 Heaven. --3 Organ of sense. --4 A city. --5 A field. --6 A cypher. --7 A dot, an anusvāra. --8 A cavity, an aperture, hollow, hole; Ms. 9. 43. --9 An aperture of the human body; (of which there are 9, i. e. the mouth, the two ears, the two eyes, the two nostrils, and the organs of excretion and generation); खानि चैव स्पृशेदाद्भिः Ms. 2. 60, 53; 4. 144; Y. 1. 20; cf. Ku. 3. 50. --10 A wound. --11 [] Happiness, pleasure. --12 Talc. --13 Action. --14 Knowledge. --15 Brahman. --16 The glottis (in anatomy). --17 The tenth from any given constellation or the sun's entrance into it. --खा 1 A well, fountain. --2 A river --Comp. --अटः (खेऽटः) {1} a planet. {2} Rāhu, the ascending node. --आपगा an epithet of the Ganges. --उल्कः {1} a meteor. {2} a planet. --उल्मुकः the planet Mars. --कामिनी N. of Durgā. --कुंतलः N. of Śiva. --खोल्कः ‘sky meteor,’ N. of the sun. ˚आदित्यः a form of the sun. --ग a. [खे आकाशे गच्छति गम्-ड] [] moving in the air. --(गः) {1} a bird; अधुनीत खगः स नैकधा तनुं N. 2. 2; Ms. 12. 63. {2} air, wind; तमांसीव यथा सूर्यो वृक्षानग्निर्घनान्खगः Mb. {3} the sun. {4} a planet; e. g. आपोक्लिमे यदि खगाः स किलेंदुवारः Tv. {5} a grasshopper. {6} a deity. {7} an arrow. ˚अधिपः an epithet of Garuḍa. ˚अंतकः a hawk, falcon. ˚अभिरामः an epithet of Śiva. ˚आसनः {1} the eastern mountain on which the sun rises. {2} an epithet of Viṣṇu. ˚इंद्रः, ˚ईश्वरः, ˚पतिः epithets of Garuḍa. ˚वती f. the earth. ˚स्थानं {1} the hollow of a tree. {2} a bird's nest. --गंगा celestial Gaṅgā. [] --गतिः f. {1} flight in the air. {2} the motion of a planet. --गम a. moving in the air, flying (as the Gandharvas or missile weapons). --(मः) a bird. --(खे) गमनः a kind of gallinule. --गुण a. having a cypher as a multiplier. --गोलः the celestial sphere. ˚विद्या astronomy. --चमसः the moon. --चर a. flying, moving in the air. --(रः) or खेचरः {1} a bird. {2} a cloud. {3} the sun. {4} the wind. {5} a demon. {6} an aerial spirit. {7} a Gandharva or Vidyādhara. {8} a planet. {9} mercury or quicksilver. 10 a sign of the zodiac. (--री i. e. खेचरी) {1} a semi-divine female able to fly. {2} an epithet of Durgā. --चारिन् a. moving in the air. (--m.) an epithet of Skanda. --जलं ‘sky-water’, dew, rain, frost &c. --ज्योतिस् m. a firefly. --तमालः {1} a cloud. {2} smoke. --तिलकः the sun. --द्योतः {1} a firefly; खद्योतालीविलसितनिभां विद्युदुन्मेषदृष्टिं Me. 81. {2} the sun. --द्यातनः the sun. --धूपः a rocket; मुमुचुः खधूपान् Bk. 3. 5. --परागः darkness. --पुष्पं ‘sky-flower’, used figuratively to denote anything impossible, an impossibility; cf. the four impossibilities stated in this verse: --मृगतृष्णांभसि स्नातः शशशृंगधनुर्धरः । एष वंध्यासुतो यति खपुष्पकृतशेखरः Subhāṣ. --भं a planet. --भ्रांतिः a falcon. --मणिः ‘the jewel of the sky’, the sun. --मूर्तिः an epithet of Śiva. --वारि n. rain-water, dew &c. --बाष्पः snow, hoar-frost. --शय (also खेशय) a. resting or dwelling in the air. --शरीरं a celestial body. --श्वासः wind, air. --समुत्थ, --संभव a. produced in the sky. --सिंधुः the moon. --स्तनी the earth. --स्फटिकं the sun or moon gem. --हर a. having a cypher for its denominator.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0440-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ख खकारः “जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः” शिक्षोक्तेः कण्ठमूलो- च्चार्य्यः जिह्वामूलपदस्य कण्ठमूलपरत्वात् । अस्योच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः स्पृष्टता (जिह्वामूलस्पर्शः) बाह्यप्रयत्नाश्च “खयां यमः खयः + कँ पौ विसर्गः शर एव च । एवे श्वासानु- प्रदाना अघाषाश्च विवृण्वते । कण्ठम्” इति शिक्षोक्तेः श्वासा- घाषबिवाराः “अयुग्मावर्गयमगायणश्चाल्पासवः स्मृताः” इति शिक्षोक्तेः वर्गमध्ये युग्मवर्णत्वात् महाप्राणश्च । खादिशब्दे परे पूर्वस्थ विसर्गस्य स्थाने जिह्वामूलीयः यथा मणे + खनिः समासे तु वा सत्वञ्च । भा + खरः भास्खरः भाःखर इति । वर्ण्णाभिधाने अस्य वाचकाः शब्दाद- र्शिताः यथा “खः प्रचण्डः कामरूपी शुद्धिर्वह्निः सर- स्वती । आकाशैन्द्रियं दुर्गा चण्डी सन्तापिनी गुरुः । शिखण्डी दन्तोजातीशः कफोणिर्गरुडोगदी । शून्यं कपाली कल्याणी सूर्पकर्णोऽजरामरः । शुभाग्नेय चण्डलिङ्गे जनो झङ्कारखड्गकौ” । अस्य मातृका- वर्णान्तर्गतत्वेन ध्येयरूपं वर्णोद्धारतन्त्रे उक्तं यथा “बन्धूकपुष्पसङ्काशां रत्नालङ्कारभूषिताम् । वराभयकरीं नित्यामीषद्धास्यमुखीं पराम् । एवं ध्यात्वा खस्वरूपां तन्मन्त्र दशधा जपेत्” । मातृकान्यासे चास्य बाहौ न्यस्यता । श्लोकरचनायां तस्याद्यवर्णतयोपन्यासे ग्रन्थ- कर्त्तुः लक्ष्मीकरता “कः खोगोघश्च लक्ष्मीं वितरति वियशोङःसुखं चः सुखं छः” वृत्तर० टीकावृतधृवाक्यात् ।
ख पु० खर्व्व--खन--बा० ड । १ सूर्य्ये हेमच० । २ इन्द्रिये ३ पुरे ४ क्षेत्रे ५ शून्ये ६ विन्दौ ७ आकाशे ८ संवेदने ९ स्वर्गे १० कर्मणि च न० मेदि० । ११ लग्नात् दशमे स्थाने ज्यो० त० । “आरे खस्थे चतुष्पाद्भ्योभयम्” नीलक० । “तनुनिधनखभेशाः केन्द्रकोणे त्रिलाभे” जातकप० । १२ सुखे हेमच० । १३ अभ्रके (आव) उपधातुभेदे राजनि० । “तत्रेन्द्रिये “ऊर्द्धं नाभेर्यानि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः” मनुः । आकाशे “नश्यतीषुर्यथा विद्धः खे विद्धमनुविध्यतः” मनुः खं “वायुर्ज्वलनोजलं क्षितिरिति त्रैलोक्यमुन्मीलति” प्रबो० । “एतस्माज्जायते- खं वायुर्ज्योतिरापश्च” श्रुतिः । “यावत् गिरः खे मरुतां चरन्ति” कुमा० १४ परमानन्दस्वरूपे ब्रह्माकाशे । “कं ब्रह्म खं ब्रह्मः” यदेव कं तदेव खम्” इति च छा० उ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2413,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ख, खकारः । स तु व्यञ्जनद्वितीयवर्णः । अस्यो- च्चारणस्थानं कण्ठः । (यथा, सिद्धान्तकौमु- द्याम् । “अ-कु-ह-विसर्ज्जनीयानां कण्ठः ।” इति । शिक्षाग्रन्थे तु अस्य जिह्वामूलीयत्वमुक्तम् । यथा, -- “जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः ।” इति । परं जिह्वामूलीयस्यापि कण्ठमूलोच्चारणपर- त्वात् न दोषाय एव ॥) यथा, कामधेनुतन्त्रे । “खकारं परमाश्चर्य्यं शङ्खकुन्दसमप्रभम् । कोणत्रययुतं शून्यं बिन्दुत्रयसमन्वितम् ॥ गुणत्रययुतं देवि ! पञ्चदेवमयं सदा । त्रिशक्तिसंयुतं वर्णं खकारं प्रणमाम्यहम् ॥” तस्योत्पत्तिर्यथा, प्रपञ्चसारे । “स सर्गः श्लेषितः कण्ठे वायुना कादिमीरयेत् । वर्गस्पर्शनमात्रेण कं स्वरस्पर्शनात्तु खम् ॥” (वङ्गाक्षरैः) तस्य लेखनप्रकारादिर्यथा, -- “शिवरूपा वामरेखा दक्षरेखा प्रजापतिः । अधोरेखा विष्णुरूपा साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी ॥ वामाद्वामगता रेखा वह्रिरूपा च सा स्मृता । मात्रा कुण्डलिनी साक्षात् खकारः पञ्चदैवतः ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने ! । बन्धूकपुष्पसङ्काशां रत्नालङ्कारभूषिताम् ॥ वराभयकरीं नित्यामीषद्धास्यमुखीं पराम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा, नानातन्त्रेषु, -- “खः प्रचण्डः कामरूपी ऋद्धिर्वह्निः सरस्वती । आकाशमिन्द्रियं दुर्गा चण्डीशस्तापिनी गुरुः ॥ शिखण्डी दन्तजातीशः कफोणिर्गरुतो यदि । शून्यं कपाली कल्याणी सूर्पकर्णीऽजरामरः । शुभ्राग्नेया चण्डलिङ्गो जना व्यङ्गारखड्गकौ ॥”
खं, क्ली, (खर्व्वति मनोऽस्मिन् खन्यते क्षुभ्यते मनोऽनेन वा । खर्व्व गतौ, खन दारणे वा अन्येभ्योपीति डः ।) इन्द्रियम् । (यथा, मनौ । २ । ६० । “त्रिराचामेदपः पूर्व्वं द्विः प्रमृज्यात् ततो मुखम् । खानि चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च ॥”) पुरम् । क्षेत्रम् । शून्यम् । (यथा, महाभारते । १ । ८८ । ७ । “पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात् खात् खेचराणां प्रवरो यथार्कः ॥”) बिन्दुः । (यथा, लीलावत्यां क्षेत्रव्यवहारे । “वेदाग्निवाणखाश्वैश्च खखाभ्राभ्ररसैः क्रमात् ॥”) आकाशम् । (यथा, मनौ । १२ । १२० । “खं सन्निवेशयेत् खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम् ॥” “खं वाह्याकाशं खेषु उदराद्यवछिन्नशरीरा- काशेषु ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥) संवेदनम् । देव- लोकः । शर्म्म । इति मेदिनी । खे । १ ॥ लग्नात् दशमराशिः । इति दीपिका ॥ (यथा, जातक- प्रकरणे । “तनुनिधनखभेशाः केन्द्रकोणे [] त्रिलाभे ॥”) अभ्रकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (शब्दतन्मात्रम् । यथा, मण्डूकोपनिषदि । “एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्व्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथ्वी सर्व्वस्य धारिणी ॥” चिदानन्दमयब्रह्माकाशम् । यथा, छान्दोग्योप- निषदि “कं ब्रह्म खं ब्रह्म यदेव कं तदेव खं गङ्काकारो वै पुरुषो घकारो घोषयंस्तथा ॥” छिद्रम् । यथा भागवते । ७ । १२ । २५ । “खे खानि वायौ निःश्वासांस्तेजस्युष्माणमात्म- वान् ॥”)
खः, पुं, (खर्व्वयति स्वरश्मिभिरिति । खर्व्व + अन्त- र्भूतणिच् + डः ।) सूर्य्यः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-267-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें