🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
रहिंदी व्रणमाला का सत्ताईसवाँ व्यंजन वर्ण जिसका उच्चारण जीभ के अगले भाग…रंकधनहीन । गरीब । दरिद्र । कंगालरङ्ककm. = prec. m., Bharaṭरंकतानिर्धनता । गरीबी । कंगालीरंकिनीपु वि॰ स्त्री॰ निर्धनवती । दरिद्रा । जिसके पास कुछ न होरंकुएक प्रकार का हिरन जिसकी पीठ पर सफेद चित्तियाँ होती हैंरङ्कुकm. = रङ्कु, Śrīkaṇṭhरङ्कुटिf. a kind of vetch, Lरङ्कुमालिन्m. N. of a Vidyā-dhara, Kathāsरङ्क्तृSee रक्तृ, p. 862, col. 2रङ्क्षुN. of a river, MārkP. (prob. w.r. for वङ्क्षु)रङ्ख्(cf. √ रख्) cl. 1. P. रङ्खति, to go, move, Dhātup. v, 23रंगराँगा नामक धातुरंगई† संज्ञा पुं॰ धोवियों के अंतर्गत एक जाति केवल छपे हुए कपड़े धोने का का…रंगकाररंग आदि का काम करनेवाला । रंगसाज । रँगरेजरङ्गकारक(Hariv.) m. ‘colour-maker’, a painter, colouristरंगकाष्ठपतंग नाम की लकड़ी । बक्कमरंगक्षारटंकण । सोहागारंगक्षेत्रअभिनय करने का स्थान । रंगस्थल । नाट्यभूमिरंगगृहरंगभूमि । नाट्यस्थलरंगचरनाटक में अभिनय करनेवाला । नटरंगजसिंदूररंगजननीलाक्षा । लाखरंगजीवकचित्रकार । मुसव्वररंगजीविकदे॰ 'रंगकार'रंगणनर्तन । नाचना । नाच करनारंगतरंग का भाव । जैसे,—इसकी रंगत कुछ काली पड़ गई हैरङ्गतरंगm. N. of an actor, Vṛṣabhānरङ्गतरंगिणीf. N. of a poemरंगतराएक प्रकार की बड़ी और मीठी नारंगी संगतरारङ्गतालm. (in music) a kind of measure, Saṃgītरंगदसोहागारङ्गदत्त(prob.) n. N. of a dramaरंगदलिकानागवल्ली लता । नागबेलरंगदाफिटकिरीरंगदायककंकुष्ठ नाम की पहाड़ी मिट्टीरङ्गदृढाf. alum, Lरंगदेवतावह कल्पित देवता जो रंगभूमि के अधिष्ठाता माने जाते हैंरंगद्वाररंगमंच का प्रेवशद्वाररङ्गद्वार्f. a stage-door, the entrance of a theatre, Hariv.; BhPरङ्गधातुm. red ochre, Lरंगनएक प्रकार का मझोला वृक्ष । विशेष— इसके हीर की लकड़ी कड़ी, चिकनी और मजब…रंगनाकिसी वस्तु पर रंग चढ़ाना । रंग में डुबाकर अथवा रंग चढ़ाकर किसी चीज को …रङ्गनाथm. (also with भट्ट, दीक्षित, आचार्य, यज्वन्, सूरि) N. of various autho…रङ्गनाथदेशिकाह्निकn. N. of wkरङ्गनाथनाटकn. N. of wkरङ्गनाथनामरत्नn. N. of wkरङ्गनाथपादुकासहस्रn. N. of wkरङ्गनाथमङ्गलस्तोत्रn. N. of wkरङ्गनाथमाहात्म्यn. N. of wkरङ्गनाथस्तोत्रn. N. of wkरङ्गनाथानुशासनn. N. of wkरङ्गनाथाष्टकn. N. of wkरङ्गनाथाष्टोत्तरशतn. N. of wkरङ्गनाथीयn. N. of wkरङ्गनामकor रङ्ग—नायक, n. a partic. kind of earth, Lरङ्गनायकor रङ्ग—नायक, n. a partic. kind of earth, Lरंगनिवासपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'रंगमहल'रङ्गपताकाf. N. of a woman, Daśरङ्गपत्त्रीor रङ्ग—पुष्पी, f. the indigo plant, Lरंगपत्रीनीली वृक्षरंगपीठनृत्यशाला । नाचघररंगपुरीएक प्रकार की छोटी नाव जिसके दोनों ओर की गलही एक सी होती हैरंगपुष्पीनीली वृक्षरङ्गप्रदीपकm. (in music.) a kind of measure, Saṃgītरंगप्रवेशअभिनय करने के लिये किसी पात्र का रंगभूमि में आनारङ्गप्रसादनn. propitiation of the audience (of a theatre), Pratāpरङ्गप्लुतलक्षणn. N. of wkरंगबदलहल्दी । (साधू)रंगबिरंगकई रंगों कारंगबीजरजत । चाँदीरंगभरिया† संज्ञा पुं॰रंगभवनआमोद प्रमोद या भोगविलास करने का स्थान । रंगमहलरंगभीनीपु संज्ञा पुं॰ प्रेममयी । रस में सराबोर । प्रेमासक्तरंगभूतिआश्विन की पूर्णिना । कोजागर पूर्णिमा । विशेष— कहते हैं, जो लोग इस रात …रंगभूमिवह स्थान जहाँ कोई जलसा हो । उत्सव मनाने का स्थानरङ्गभृङ्गवल्लीf. N. of wkरंगमंगलरंगमंच की पूजा या अनुष्ठानरंगमंडपरंगभूमि । रंगस्थलरंगमंदिरदे॰ 'रंगमहल'रंगमध्यरंगमंच । रंगस्थलरङ्गमल्लm. N. of a man, Catरंगमल्लीवीणा । वीनरंगमहलभोगविलास करने का स्थान । आमोद प्रमोद करने का भावनरङ्गमाणिक्यn. a ruby, Lरंगमाताकुटनी कुट्टनीरङ्गमातृf. lac (= लाक्षा), L. (also ˚तृका)रंगमातृकालाक्षा । लाखरंगमारताश का एक खेल । विशेष— ताश का यह खेल दो, तीन अथवा चार आदमियों में खेला…रङ्गमाहात्म्यn. N. of wkरंगरलीदे॰ 'रँगरली'रंगरसआमोद प्रमोद । आनंद मंगलरंगरसियाभोगविलास करनेवाला व्यक्ति । विलासी पुरुषरंगराजसंगीत दामोदर के अनुसार ताल के साठ मुख्य भेदों में से एक भेदरङ्गराजस्तवm. N. of a Stotraरङ्गराट्छन्दस्n. N. of wk. on metresरङ्गरामानुजm. N. of an author (also ˚जाचार्य)रङ्गरामानुजीयn. his wkरंगरेली‡ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'रँगरली'रंगलताआवर्तकी लता । मरोड़फलीरङ्गलासिनीf. Nyctanthes Arbor Tristis, Lरङ्गलीलm. (in music) a kind of measure, Saṃgītरङ्गवतीf. N. of a woman (who killed her husband Ranti-deva), Vās., Introdरंगवल्लिकारंगवल्ली । नागवल्लीरङ्गवल्लीor रङ्ग—वल्ली, f. a kind of plant used at sacrifices, Saṃskārakरङ्गवस्तुn. any colouring substance, paint, dye, Pañcarरङ्गवाटm. a place or arena enclosed (for contests, plays, dancing &c.), MBh.;…रङ्गवाराङ्गनाf. a kind of dancing girl, Śṛṅgārरंगविद्यानृत्य और अभिनय आदि रंग- मंच संबंधी कला वा हुनररंगविद्याधरताल के साठ मुख्य भेदों में से एक भेद । इसमें दो खाली और दो प्लुत मात्र…रंगविरंगाअनेक रंगों का । कई रंगों का । चित्रितरङ्गवीज(बी)वीज न० रङ्गं वी(बी)जमुत्पत्तिसाधनं यस्य । रजते शब्दर० । कृत्रिमरूप…रंगशालानाटक खेलने का स्थान । नाट्यशाला । रंगस्थलरंगसंगररंगमंच पर होनेवाली प्रति- द्वंद्विता । अभिनय, नृत्य आदि की प्रतिस्पर्ध…रंगसाजमेज, कुरसी, किवाड़, दीवार इत्यादि पर रंग चढ़ानेवाला । वह जो चीजों पर र…रंगसाजीरंगसाज का काम । रँगने़ का कामरङ्गस्तोत्रn. N. of a Stotraरङ्गाf. N. of a river, Divyāvरङ्गाङ्गनn. an arena or place of public contest, MBhरंगांगाफिटकिरी
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें