🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

र
ra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
र हिंदी व्रणमाला का सत्ताईसवाँ व्यंजन वर्ण जिसका उच्चारण जीभ के अगले भाग को मूर्धा के साथ कुछ स्पर्श कराने से होता है । यह स्पर्श वर्ण और ऊष्म वर्ण के मध्य का वर्ण है । इसका उच्चारण स्वर और व्यंजन का मध्यवर्ती है; इसलिये इसे अंतस्थ वर्ण कहते हैं । इसके उच्चारण में संवार, नाद और घोष नामक प्रयत्न होते हैं ।
र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पावक । अग्नि ।
२. कामाग्नि ।
३. सितार का एक बोल ।
४. जलना । झुलसना ।
५. आँच । ताप । गरमी ।
६. सोना । स्वर्ण (को॰) ।
७. वर्ण (को॰) ।
८. चालीस की संख्या (को॰) ।
९. छंदशास्त्र में एक गण । रगण जो मध्यलघु होता है (को॰) ।
र २ वि॰ तीक्ष्ण । प्रखर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. र the 2nd semivowel (corresponding to the vowels ऋ and ॠ, and having the sound of r in ring).
2. र (in prosody) a cretic (¯ ˘ ¯), Piṅg.
3. र mfn. (√ रा) acquiring, possessing, Naiṣ.
giving, effecting, Śiś.
र m. (only L.) fire, heat
love, desire
speed
र n. brightness, splendour (used in explaining an etymology), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीरः, रं 1 Milk; हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś. 6. 27. --2 The milky juice or sap of trees, exudation; resin; ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः Me. 107; Ku. 1. 9. --3 Water. --Comp. --अदः an infant, a sucking child. --अब्धिः the sea of milk. ˚जः {1} the moon. {2} the Amṛta or nectar produced at the churning of the sea. {3} an epithet of Śeṣa. {4} a pearl. ˚जं sea-salt. ˚जा, ˚तनया an epithet of Lakṣmī. --आह्वः the pine tree. --उदः the sea of milk; क्षीरोदवेलेव सफेनपुंजा Ku. 7. 26. ˚तनयः, ˚नंदनः the moon. ˚तनया, ˚सुता an epithet of Lakṣmī. --उदधि = क्षीरोद q. v. above. --ऊर्मिः a wave of the sea [] of milk; R. 4. 27. --ओदनः rice boiled with milk; --कंठः, कंठकः a young child (having milk in the throat); त्वया तत्क्षीरकंठेन प्राप्तमारण्यकं व्रतं Mv. 4. 52, 5. 11. --जं coagulated milk. --दात्री yielding milk (as a cow). --द्रुमः the Aśvattha tree. --धात्री a wet-nurse. --धिः, --निधिः the sea of milk; इंदुः क्षीरनिधाविव R. 1. 12. --धेनुः f. a milch cow. --नीरं {1} water and milk. {2} milk-like water. {3} a fast embrace. --पः a child. --पाणः an inhabitant of Uśīnara. --(णं, --नं) drinking milk. --(णी) any vessel out of which milk is drunk. --भृत a. supported by milk (as a Gopāla). --वारिः, --वारिधिः the sea of milk. --विकृतिः f. inspissated milk. --वृक्षः {1} N. of the four trees न्यग्रोध, उदुंबर, अश्वत्थ and मधूक. {2} the glomerous fig-tree. --शरः cream, the skim of milk. --समुद्रः the sea of milk. --सारः butter; क्षीरसारमपनीय शंकया स्वीकृतं यदि पलायनं त्वया Udb. --स्निग्ध a. unctuous with milky juice or sap; Ś. 3. 6. --स्फटिकः a precious stone. --स्वामिन् m. a commentator on the Amarakoṣa. --हिंडीरः the foam of milk.
रः 1 Fire. --2 Heat. --3 Love, desire. --4 Speed. --5 (In prosody) A syllabic foot (गण) consisting of a short syllable between two long syllables. --रा 1 Giving. --2 Gold. --री Going, motion. --रं Brightness, lustre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
र रकारः व्यञ्जनवर्णभेदः स्पर्शवर्णोष्मवर्णयोर्मध्यस्थत्वात् अन्त- स्थवर्णः । अस्योच्चारणस्थानं मूर्द्ध्वा । जिह्वाग्रेण मूर्द्ध्व- स्थानस्येषत्स्पर्शेनोच्चारणादस्य आम्यन्तरप्रयत्न ईषत्- स्पृष्टम् । बाह्यप्रयत्नाश्च संवारनादघोषा अल्पप्राणश्च । वर्णाभिधाने अस्य वाचकशब्दा उक्ता यथा “रो रक्तः क्रोधिनी रेफः पावकस्तैजसो मतः । प्रकाशी दर्शनो दीपा रततृष्णा परं बली । भुजङ्गेशो मतिः सूर्य्यो धातू रक्तप्रकाशकः । व्यापको रेवती दानं दक्षांसो वह्निमण्डलम् । उग्रवेगा स्थूलदण्डो वेदकर्णोपलाम्बरा । प्रकृतिः सुगलो ब्रह्मशब्दश्च गायको घनः । श्रीकण्ठ ऊष्मा हृदयं मुण्डी त्रिपुरसुन्दरी । सविन्दुर्योनिजो ज्वाला श्रीशैलो विश्वतोमुखी” । अस्य व्येयरूपं यथा “रेफञ्च चञ्चलापाङ्गि! कुण्डलीद्वयसंयुतम् । रुक्त- विद्युल्लताकारं पञ्चदेवात्मकं सदा । पञ्चप्राणमयं वर्ण [] त्रिविन्दुसहितं सदा” कामधेनुत० । “अस्याधिष्ठातृ- देवतारूपं यथा “ललज्जिह्वां महारौद्रीं रक्तास्यां रक्त- लोचनाम् । रक्तवर्णामष्टभुजां रक्तपुष्पोपशोभिताम् । रक्तमाल्याम्बरधरां रक्तालङ्कारभूषिताम् । महामोक्ष- प्रदां नित्यामष्टसिद्धिप्रदायिकाम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्म- रूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । मातृकान्थासेऽस्य दक्षांसे न्यास्यता । काव्यादौ प्रयोगे “रस्तु दाहम्” वृ० र० टीकोक्तेः दाहः फलम् । पु० रा--ड । १ वह्नौ २ उग्रे मेदि० । ३ कामानले च शब्दर० । ४ छन्दःशास्त्रप्रसिद्धे लघुमध्ये आद्यन्तगुरुयुते रगणे का- व्यादौ तस्य प्रथमप्रयोगे मरणं फलम् अस्य देवताऽग्निः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4784-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
र, रेफः । यथा । वर्णात् कारतकारौ रादेफः । इति कलापसंक्षिप्तसारव्याकरणे ॥ रेफात् कारश्च । रकारः । इति प्रक्रियाकौमुदी ॥ स तु सप्तविंशहलवर्णः । तस्योच्चारणस्थानं मूर्द्धा । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ * ॥ (तथा च शिक्षायाम् । १७ । “स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरसा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥”) तस्य स्वरूपं यथा, -- “रेफञ्च चञ्चलापाङ्गि ! कुण्डलीद्वयसंयुतम् । रक्तविद्युल्लताकारं पञ्चदेवात्मकं सदा । पञ्चप्राणमयं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥” इति कामधेनुतन्त्रे ६ पटलः ॥ * ॥ तस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “दक्षतः कुण्डली रेखा वामाद्दक्षगताप्यधः । पुनर्द्दक्षगता द्बेधा ततोऽधोगत्य चोर्द्ध्वतः ॥ भवानी शङ्करो वह्निस्तासु तिष्ठन्ति नित्यशः । अर्द्धमात्रा ब्रह्मरूपा महाशक्तिः प्रकीर्त्तिता ॥” अपि च । “ऊर्द्ध्वाधःक्रमतो रेखा त्रिकोणाधोगता हि सा । विधिरीशः केशवश्च तासु तिष्ठन्ति नित्यशः ॥ ऊर्द्ध्वस्थिता तु या मात्रा सा शक्तिः परि- कीर्त्तिता । तस्य मध्यगता रेखा वह्निरूपा हि सा स्मृता । निर्गुणोऽसौ सदा वर्णो न कदाचित् गुणीभवेत् ॥” अस्य ध्यानं यथा, -- “ललज्जिह्वां महारौद्रीं रक्तास्यां रक्तलोच- नाम् । रक्तवर्णामष्टभुजां रक्तपुष्पोपशोभिताम् ॥ रक्तमाल्याम्बरधरां रक्तालङ्कारभूषिताम् । महामोक्षप्रदां नित्यामष्टसिद्धिप्रदायिकाम् ॥ एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तत्प्रणाममन्त्रो यथा, -- “त्रिशक्तिसहितं देवि ! आत्मादितत्त्वसंयुतम् । सर्व्वतेजोमयं वर्णं सततं प्रणमाम्यहम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ [] तस्य नामानि यथा, -- “रो रक्तः क्रोधिनी रेफः पावकस्त्वोजसो मतः । प्रकाशादर्शनो दीपो रतकृष्णापरं बली ॥ भुजङ्गेशो मतिः सूर्य्यो धातुरक्तः प्रकाशकः । व्यापको रेवतीदासं कुक्ष्यंशो वह्निमण्डलम् ॥ उग्ररेखा स्थूलदण्डो वेदकण्ठपला पुरा । प्रकृतिः सुगलो ब्रह्मशब्दश्च गायको धनम् ॥ श्रीकण्ठ उष्मा हृदयं मुण्डी त्रिपुरसुन्दरी । सबिन्दुर्योनिजो ज्वाला श्रीशैलो विश्वतो- मुखी ॥” इति नानातन्त्रशास्त्राणि ॥ (छब्दःशास्त्रोक्तगणविशेषः । यथा, छन्दो- मञ्जर्य्याम् । १ । ८ । “र-लमध्यः ।” लघुवर्णमध्यो रः भवति । तस्येदं साङ्केतिकं चिह्नम् ऽ।ऽ पद्यादौ अस्याक्षरस्य प्रयोगे दाहो भवति । यदुक्तं वृत्तरत्नाकरटीकायाम् । “यो लक्ष्मीं रस्तु दाहं व्यसनमथ लवौ शः सुखं षस्तु खेदम् ॥” धात्वनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमे । “--क्षो जक्षादि र वैदिकः ।” “वैदिको वेदेष्वेव प्रयुक्तो न तु भाषाया- मित्यर्थः । यथा, गार्लि स्तुतौ जगाति ॥”)
रः, पुं, (राति ऊर्द्ध्वं गतच्छीति । रा + डः ।) पावकः । तीक्ष्णः । इति मेदिनी । रे, १ ॥ कामवह्निः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-069-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें