🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
छहिंदि वर्णमाला में व्यंजनों के स्पर्श नामक भेद के अंतर्गत चवर्ग का दूस…छंगपु संज्ञा पुं॰ गोद । अंकछंगाछह उंगलीयोंवाला । जिसके एक पंजे में छह उँगलियाँ होंछंगूदे॰ 'छंगा'छंछपु संज्ञा पुं॰ छींटा । धार । प्रवाहछंछालपु ^१ संज्ञा पुं॰छंछौरीएक पकवान । दे॰ 'छँछौरी'छंटनीछाँटने का काम । छँटाईछंडनापु † क्रि॰ स॰ दे॰ 'छँडना'छंदवेदों के वाक्यों का वह भेद जो अक्षरों की गणना के अनुसार किया गया है । …छन्दःकल्पm. collection of ritualistic rules, Āp. 11, 8, 11छन्दःकल्पलताf. N. of wkछन्दःपर्ण्णपु० छन्दांसि वेदविहितकर्म्माणि पर्ण्णानीव यस्य । मायामये संसारे । “छन्…छन्दःपुरुषm. metre personified, AitĀr. iii, 2, 3, 2 and 4छन्दःप्रकरणn. a ch. on metre, PSarvछन्दःप्रकाशm. N. of wkछन्दःप्रतिष्ठानmfn. based on metre, MaitrSछन्दःप्रशस्तिf. = ˚न्द-प्र्˚छन्दःशास्त्रn. metrical science, Vām. i, 3, 7छन्दःसंग्रहm. ‘summary of metres’, N. of a work, Tantras. iiछन्दःसारm. Piṅgala's work on metre, AgP. cccxxvii ffछन्दःसिद्धिf. a ch. of the Kāvya-kalpa-latā-vṛttiparimalaछन्दःसुधाकरm. N. of wkछन्दःसूत्रn. = -सारछन्दःस्तुत्mfn. praising in hymns, BhP. v, 20, 8छन्दःस्तुभ्mfn. id., RV. v, 52, 12छंदकरक्षकछन्दकनिवर्तनn. ‘Candaka's return’, N. of a Caitya, xv, 378छन्दकपातनm. a hypocrite, Lछन्दगतिf. interpretation of the Veda (˚न्द for ˚न्दस्), R. vii, 36, 45छन्दचारिन्mfn. complying with the wishes of (gen.), MBh. xiii, 2789छंदजवैदिक देवता । ऐसा देवता जिनकी स्तुति वेदों में हो । वसु आदि देवताछन्दतस्ind. at will, at pleasure, KaṭhUp. i, 25; Yājñ. iii, 203; MBh.; Harivछंदनतुष्ट करना । प्रसन्न करना । रिझानाछंदनापु क्रि॰ अ॰ पैरों में रस्सी लगाकर बाँधा जानाछंदपातनबनाबटी साधु । साधु वेशधारी ठग । छली । धोखेबाजछंदप्रबंधदे॰ 'छंन्द;प्रबंध'छन्दप्रशस्तिf. N. of wk. by Harṣaछंदबंदछल । कपट । धोखाछन्दमृत्युmfn. having death in one's power, MBh. xii, 1820; BhP. i, 9, 29छंदवासिनीस्वतंत्र जीविकावाली । (स्त्री॰) जो किसी दूसरे पर निर्भर न करती हो ।—(क…छंद:शास्त्रवह शास्त्र जिसमें छंदरचना संबंधी नियमों का विवेचन होछन्दश्= ˚दस्छन्दश्चितिस्त्री ६ त० छन्दसां समूहे । तत्र छन्दोभेदे एकादिगुरुज्ञानाय करणसूत्रं …छन्दश्चित्mfn. piled with metres, Śulbas. ii, 81छन्दश्चूडामणिm. a work by, Hemacछन्दसिकाf. = ˚न्दो-ग्रन्थछन्दस्n. ‘roof’, see बृह॑च्-छन्दस्कifc. (f(आ). ) = ˚दस्, metre, Nyāyam. ix, 2, 5 and 8, Schछंदस्कृतवेद, जिसमें गायत्री आदि छंद हैंछंद:स्तुभवैदिक देवता जिनकी स्तुति वेदों में की गई हैछन्दस्तुभ्पु० छन्दसा पक्षेण स्तुम्नाति सूर्य्यम् स्तुभ--क्विप् । गरुडाग्रजेऽरुणे…छन्दस्त्वn. the state of a sacred hymn or of its metre, ChUp. i, 4, 2छन्दस्पक्ष(छ॑न्द्˚) mf(आ)n. borne aloft on the wings of desire, AV. viii, 9, 12छन्दस्य᳙ mfn. (Pāṇ. iv, 3, 71 and 4, 93; 140 Vārtt. 1) taking the form of hym…छन्दस्या(आ॑), f. (with इ॑ष्टका) N. of a sacrificial brick, ŚBr. vii, 5, 2, 42;…छन्दस्वत्(छ॑न्द्˚), mfn. desiring, TS. iv, 3, 11, 1 (-पक्ष, AV.)छन्दहानिस्mfn. giving up one's desires (?), Divyāv. xxxv, 173छन्दात्(आत्), abl. ind. according to the wish of (in comp.), MBh. viii, 3542छन्दानुगामिन्mfn. complying with the wishes (of others), submissive, Cāṇछन्दानुवर्तिन्mfn. id., MBh. iii, 296; R. ii, 53, 10; Pañcat.; Kāmछन्दानुवृत्तv.l. for ˚दो-ऽनुव्˚छंदानुवृत्तिखुशामद । चापलूसी । प्रसन्न करना । संतुष्ट करनाछंदितसंतुष्ट किया हुआ । तोषित । प्रसन्न । रीझा हुआछंदीएक आभूषण जिसे स्त्रियाँ हाथों में कलाई के पास पहनती हैं । विशेष—यह गोल…छन्दुmfn. pleasing, RV. i, 55, 4छन्देन(एन), instr. ind. [also with स्वेन, viii, 1249; R. ii, 83, 25; or ifc.…छंदेलीएक आभूषण । दे॰ 'छंदी'छन्दोin comp. for ˚दस्छंदोगसामगान करनेवाला पुरुष सामम । सामवेदीछन्दोगपद्धतिf. N. of the work Yajña-pārśva (YajurV. Parīś. xv, Caraṇ.)छंदोगपरिशिष्टसामवेद के गोफिल सूत्र का परिशिष्ट भाग जो कात्यायन जी का बनाया हुआ हैछन्दोगब्राह्मणn. = छान्दोग्य-ब्र्˚, AitBr. iv, 18; Sāyछन्दोगमाहकिm. N. of a teacher, VBrछन्दोगवृषोत्सर्गतत्त्वn. N. of wkछन्दोगशाखाf. a branch of the SV. (quoted in a work on Śrāddhas)छन्दोगश्राद्धतत्त्वप्रमाणn. N. of wk. by Raghu-nandanaछन्दोगश्रुतिf. ‘tradition of the Chandogas’, the SV.; Parāś. ii, 5/111, 3, 6छन्दोगसोपानn. N. of wkछन्दोगाह्निकपद्धतिf. N. of wk. by Rāma-kṛṣṇaछन्दोगोविन्दn. Gaṅgā-dāsa's work on metreछन्दोग्रन्थm. ‘metre-book’, SV. i; Nyāyam. ix, 2, 6, Schछन्दोदीपिकाf. N. of wkछंदोदेवमहाभारत के अनुसार मतंग नामक चांडाल । विशेष—इनकी उत्पत्ति नापित पिता और…छन्दोदेवीf. ‘metre-goddess’, Gāyatrī, Hcatछंदोदोषछंदरचना का एक दोषछन्दोनामmfn. ‘named metre’, metrical, VS. iv, 24छन्दोनामन्mfn. id., ib., Schछन्दोनुवृत्तn. compliance with any one's wishes, Cāṇ. (Hit.; v.l. ˚दानुव्˚)छन्दोनुशासनवृत्तिf. N. of wkछन्दोपहारावलिf. N. of wkछंदोबद्धश्लोकबद्ध । जो पद्य के रुप में हो । जैसे, छंदोंबद्ध ग्रंथछंदोभंगछंद रचना का एक दोष जो मात्रा, वर्ण आदि की गणना या लघुगुरु आदि के नियम …छन्दोभङ्गवत्mfn. offending against metre, Sarasvछन्दोभागmf(आ)n. one whose share is a metre, AitBr. ii, 18छन्दोभाषाf. (g. ऋग्-अयनादि) the language of the Veda, TPrāt.; Caraṇ. (DevīP.)छन्दोभाष्यn. N. of wkछंदोमद्वादशाह याग के अंतर्गत एक कृत्य का नाम । विशेष—यह द्वादशाह याग के आठव…छन्दोमञ्जरिf. Gaṅgā-dāsa's work on metreछन्दोमञ्जरीf. Gaṅgā-dāsa's work on metreछन्दोमत्रिककुद्m. N. of a Try-aha rite, ŚāṅkhŚr. xvi, 29, 16छन्दोमदशरात्रm. N. of a Daśa-rātra rite, Maśछन्दोमदशाहm. id., KātyŚr. xxiii f.; ŚāṅkhŚr. xiii; Vaitछन्दोमपवमानत्रिरात्रm. = -त्रि-ककुद्, Maśछन्दोमयmfn. consisting of or containing or representing sacred hymns, ŚBr. vi…छन्दोमवत्mfn. accompanied by a Chandoma, Maśछन्दोमवत्पराकm. = -त्रि-ककुद्, Vait. xli, 2छन्दोमानn. (g. ऋग्-अयनादि), ‘measure of a metre’, a syllable regarded as the m…छन्दोमार्तण्डm. N. of wk. on metreछन्दोमालाf. a similar workछन्दोरत्नाकरm. a similar work by Sarvajña-ratnākara-śāntiछन्दोरुट्स्तोमm. (fr. -रुह्-स्त्˚) N. of a Ṣaḍ-aha rite, ŚāṅkhŚr. x, 8, 33छन्दोरूपn. a form of metre, ŚāṅkhBr. xxछन्दोवतीf. (in music) a kind of Śrutiछन्दोविचितिf. (g. ऋगयनादि), ‘examination of metres’, metrical science, Vām. i, 3,…छन्दोविवितिस्त्री ६ त० । छन्दमां गायत्र्यादीनां १ समु- दाये । छन्दंसां विचितिर्वि…छन्दोविवृतिf. explanation of metres, Wछन्दोवृत्तn. any metre, MBh. i, 28छन्द्or 2. छन्द् cl. 10. छद॑यति (also ˚ते = √ अर्च्, Naigh. iii, 14 [v.l., …छन्द्यmfn. = ˚न्दु, RV. viii, 101, 5
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें