🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:15:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छंद
chaṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छंद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ छन्दस्]
१. वेदों के वाक्यों का वह भेद जो अक्षरों की गणना के अनुसार किया गया है । विशेष—इसके मुख्य सात भेद हैं गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप, बृहती, पंक्ति, त्रिष्टुप् और जगती । इनमें प्रत्येक के आर्षी, दैवी, आसुरी, प्रजापत्या, याजुषी, साम्नी, आर्ची और ब्राह्मी नामक आठ आठ भेद होते हैं । इनके परस्पर संमिश्रण से अनेक संकर जाति के छंदों की कल्पना की गई है । इन मुख्य सात छंदों के अतिरिक्त अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, अष्टि, अत्यष्टि, धृति, अतिधृति कृति, प्रकृति, आकृति, विकृति, संस्कृति, अभिकृति और उत्कृति नाम के छंद भी हैं जो केवल यजुर्वेद के यजुओं में होते हैं । वैदिक पद्य के छंदों में मात्रा अथवा लघु गूरू का कुछ विचार नहीं किया गया है; उनमें छंदों का निश्चय केवल उनके अक्षरों की संख्या के अनुसार होता है ।
२. वेद । वि॰ 'वेद' ।
३. वह वाक्य जिसमें वर्ण या मात्रा की गमना के अनुसार विराम का नियम हो । विशेष—यह दो प्रकार का होता है—वर्णिक और मात्रिक । जिस छंद के प्रति पाद में अक्षरों की संख्या और लघु गुरू के क्रम का नियम होता है, वह वर्णिक या वर्णवृत्त और जिसमें अक्षरों की गमना और लघु गुरू के क्रम का विचार नहीं, केवल मात्राओं की संख्या का विचार होता है, वह मात्रिक छंद कहलाता है । रोला, रूपमाला, दोहा, चौपाई इत्यादि मात्रिक छंद हैं । वंशस्थ, इंद्रवज्रा, उपेंद्रवज्रा, मालिनी, मंदाक्रांता इत्यादि वर्णवृत्त हैं । पादों के विचार से वृत्तों के तीन बेद होते हैं—समवृत्ति, अर्धसम वृत्ति और विषमवृत्ति । जिस वृत्ति में चारों पाद समान हों वह समवृत्ति, जिसमें वे असमानहों वह विषमवृत्ति और जिसके पहले और तीसरे तथा दूसरे और चौथे चरम समान हों । वह अर्धसमवृत्ति कहलाता है । इन भेदों के अनुसार संस्कृत और भाषा के छंदों के अनेक भेद होते हैं ।
४. वह विद्या जिसमें छंदों के लक्षण आदि का विचार हो । यह छह वेद गों में मानी गई है । इसे पाद भी कहते हैं ।
५. अभिलाषा । इच्छा ।
६. स्पैराचार । स्वच्छाचार । मनमाना व्यवहार ।
७. बंधन । गाँठ ।
८. जाल । संघात । समूह । उ॰—बीज के वृद में है तम छंद कलिंदजा हुंद लसै दरसानी ।—(शब्द॰) ।
९. कपट । छल । मक्कर । उ॰—(क) राजबार अस गुणी न चाही जेहि दूना कर कोज । यही छंद ठग विद्या छला सो राजा भोज ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) कहा कहति तू बात अयानी । वाके छंद भेंद को जानै मीन कबहुँ धौं पीवत पानी ।—सूर (शब्द॰) । यौ॰—छंदकपट = दे॰ छलछंद । उ॰—हम देखें इहि भाँति गुपाल । छंदकपट कछु जानति नाहिंन सूधी हैं ब्रज की सब बाला ।—सूर॰, १० । १७७८ ।
छंद २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ छन्दक] एक आभूषण जो हाथ में चूडियों के बीच पहना जाता है ।
छंद ३ वि॰ [सं॰ छन्द] आकर्षक । मनोरम ।
२. ऐकांतिक । गोपनीय । अप्रकट । गुप्त ।
३. प्रशंसक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. छन्द mfn. = ˚न्न, L., Sch.
2. छन्द mfn. pleasing, alluring, inviting, RV. i, 92, 6; viii, 7, 36
praising (छन्द, Naigh. iii, 16), RV. vi, 11, 3
cf. मधु-च्छ्˚
छन्द m. appearance, look, shape, Hariv. 8359 ff.
cf. प्रति and वि-च्छ्˚
pleasure, delight, appetite, liking, predilection, desire, will, Yājñ. ii, 195; MBh. &c.
poison, L.
N. of Śākya-muni's charioteer (छन्दक), Lalit. xv; Divyāv. xxvii, 159
of a prince, W.
cf. स्व-
इन्द्र-, कलाप-, देव and विजय-, various kinds of pearl-ornaments.
छन्दः in comp. for ˚दस्
1. & 2. छन्द See √ 1. & √ 3. छद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (404,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छंद a. [छंद्-अच्] 1 Pleasing, fascinating, inviting, alluring. --2 Private, solitary, secret. --3 Praising. --दः 1 Wish, desire, fancy, liking, will; विज्ञाप्यतां देवी यस्ते छंद इति V. 3 just as you like; Pt. 1. 69. --2 Free will, one's own choice, whim, free or wilful conduct; षष्ठे काले त्वमपि दिवसस्यात्मनश्छं दवर्ती V. 2. 1; Gīt. 1; Y. 2. 195; स्वच्छंदं according to one's free will, independently. --3 (Hence) subjection, control. --4 Meaning, intention, purport. --5 Poison. --6 Appearance, look, shape. --7 Pleasure, delight. --Comp. --अनुवृत्तं, --त्तिः indulgence of whims, humouring, compliance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0500-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छन्द पु० छदि--संवरणे धातोरनेकार्थत्वात् इह इच्छायाम् अच् । १ अभिलाषे, २ वशतायाम्, “स्वच्छन्दोच्छलदकच्छ- कुहरच्छातेतराम्बुच्छटा” काव्यप्र० । ३ विषभेदे च अमरः ४ विषे शब्दच० । ५ रहसि त्रि० अमरटीका । “छन्दा- नुवृत्तिदुःसाधाः सुहृदोविमनीकृताः” माघः । “वर- दानात् पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो!” भा शा० ५० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2977,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छन्दः, पुं, (छन्द्यते इति । छन्द + भावे घञ् ।) अभिप्रायः । (यथा, रामायणे । २ । ९ । ७ । “मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ! । श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद्विधीयताम् ॥”) [] वशः । इत्यमरः । ३ । ३ । ८८ ॥ अभिलाषः । इति भरतः ॥ विषम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ रहसि त्रि । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥
छन्दः, [स्] क्ली, (चन्दयति आह्लादयति चन्द्यतेऽनेन वा । चदि आह्लादे + “चन्देरा- देश्च छः ।” उणां । ४ । २१८ । इति असुन् चस्य छश्च ।) वेदः । (यथा, रघुः । १ । ११ । “आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवच्छन्दसामिव ॥”) स्वैराचारः । अभिलाषः । (यथा, महाभारते । १२ । २०१ । १२ । “कामात्मकाश्छन्दसि कर्म्मयोगा एभिर्व्विमुक्तः परमश्नुवीत ॥”) पद्यम् । इति मेदिनी । से, २२ ॥ अस्य लक्षणं यथाह गङ्गादासः । “पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ सममर्द्धसमं वृत्तं विषमञ्चेति तत्त्रिधा । समं समचतुष्पादं भवत्यर्द्धसमं पुनः ॥ आदिस्तृतीयवद्यस्य पादस्तुर्य्यो द्वितीयवत् । भिन्नचिह्नचतुष्पादं विषमं परिकीर्त्तितम् ॥” एषामर्थः । अक्षरसंख्यातं अक्षरगणनया परि- प्राप्तं वृत्तमुच्यते । मात्राकृता मात्रागणनया निर्णीता जातिर्जातिसंज्ञिका भवति । समं समचतुष्पादम् । अर्द्धसमं यस्य प्रथमः पादः तृतीयेन पादेन तुल्यः चतुर्थः पादो द्वितीयेन पादेन तुल्यः । विषमं पृथक्लक्षणचतुष्पादम् ॥ (तत्र समवृत्तन्तु उक्थादिसंज्ञाभेदेन षड्- विंशतिप्रकारकम् । यदुक्तं छन्दोमञ्जर्य्याम् । “आरभ्यैकाक्षरात् पादादेकैकाक्षरवर्द्धितैः । पादैरुक्थादिसंज्ञं स्याच्छन्दः षड्विंशतिं गतम् ॥ उक्थात्युक्था तथा मध्या प्रतिष्ठान्या सुपू- र्ब्बिका । गायत्त्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ॥ त्रिष्टुप् च जगती चैव तथातिजगती मता । शर्करी सातिपूर्व्वा स्थादष्ट्यत्यष्टी तथा स्मृते ॥ धृतिश्चातिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संस्कृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥” छन्दोलक्षणोपयोगिगणास्तु दश । यदुक्तं तत्रैव- “म्यरस्तजैभ्नगैर्लान्तैरेभिदशभिरक्षरैः । समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः । जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥ गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः । क्रमेण चैषां रेखाभिः संस्थानं दर्श्यते यथा ॥” म ऽऽऽ, न ॥।, भ ऽ॥, य ।ऽऽ, ज ।ऽ।, र ऽ।ऽ, स ॥ऽ, त ऽऽ।, ग ऽ, ल ।) छन्दस्तु नानाविधम् । तस्य ग्रन्थाः छन्दो- विचितिपिङ्गलच्छन्दोमञ्जरीवृत्तरत्नाकरश्रुत- वोधादयः सन्ति तेषु छन्दोमञ्जर्य्याद्युक्तलक्षणो दाहरणादीनि लिख्यन्ते ॥ [] छन्दसां वृत्तिनामानि । एकाक्षरा वृत्तिः । उक्था । श्रीः द्ब्यक्षरा वृत्तिः । अत्युक्था । स्त्री त्र्यक्षरा वृत्तिः । मध्या । नारी मृगी चतुरक्षरा वृत्तिः । प्रतिष्ठा । कन्या सती पञ्चाक्षरा वृत्तिः । सुप्रतिष्ठा । पङ्क्तिः प्रिया षडक्षरा वृत्तिः । गायत्त्री । तनुमध्या शशिवदना सोमराजी विद्युल्लेखा वसुमती सप्ताक्षरा वृत्तिः । उष्णिक् । मधुमती कुमारललिता मदलेखा हंसमाला अष्टाक्षरा वृत्तिः । अनुष्टुप् । चित्रपदा माणवकम् माणवकक्रीडमिति । केचित् । विद्युन्माला समानिका प्रमाणिका नगस्वरूपिणी इति कुत्रापि । गजगतिः हंसरुतम् नाराचिका नवाक्षरा वृत्तिः । बृहती । भुजगशिशुभृता भृतेत्यत्र सृतेति युतेति च केचित् । [] छन्दसां लक्षणगणाः । ग्श्री ऽ गौ स्त्री ऽ,ऽ मो नारी ऽऽऽ रो मृगी ऽ।ऽ ग्मौ चेत् कन्या ऽ,ऽऽऽ नगि सती ॥।,ऽ भ्गौ गिति पङ्क्तिः ऽ॥,ऽ,ऽ सलगैः प्रिया ॥ऽ,।,ऽ त्यौ चेत् तनुमध्या ऽऽ।,।ऽऽ शशिवदना न्यौ ॥।,।ऽऽ द्विया सोमराजी ।ऽऽ,।ऽऽ विद्यल्लेखा मो मः ऽऽऽ,ऽऽऽ त्सौ चेद
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छंद" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें