🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
आहिंदी वर्णमाला का दूसरा अक्षर जो 'अ' का दीर्घ रूप हैआं= आम् q. vआङ्कशायनत्रि० अङ्कुशेन निर्वृत्तादि सङ्काशा० चतुरर्थ्याम् फक् । अङ्कुशनिर्वृत्…आङ्कशिकत्रि० अङ्कुशः प्रहरणमस्य ठक् । अङ्कुशप्रहरणयुक्तेआङ्कुशायनmfn. (g. पक्षादि, q.v.; not in Kāś.)आंकुशिकसज्ञा पुं॰ अंकुश से आघात करनेवालाआंकृतिm. N. of a prince v.l. for आ-कृति, q.vआंक्षीसज्ञा स्त्री॰ एक प्रकार का वाद्यआंगअंग या शरीरसंबंधीआंगकअंग देश में उत्पन्नआंगदीसज्ञा स्त्री॰ राजा अंगद की राजधानीआङ्गरिष्ठm. N. of a man, MBh. xii, 4534 seqआङ्गलौकिकm. a dream caused through bile or phlegm, Lआंगविद्यअंगविद्या संबंधीआंगारसज्ञा पुं॰ कोयले का ढेर या समूहआंगारिककोयला सुलगाने या जलानेवालाआङ्गिm. a descendant of Aṅga, N. of Havirdhāna, RAnukrआंगिकअंगसंबंधी । अंग काआंगिरससज्ञा पुं॰आङ्गिरसपवित्रn. N. of the verse, RV. iv, 40, 5; Āpआङ्गिरसी(ई), f. a female descendant of Aṅgiras, MBh. i, 6908; iii, 14128आङ्गिरसेश्वरपु० आङ्गिरसेन प्रतिष्ठितः ईश्वरः । काशी- क्षेत्रस्थे आङ्गिरसप्रतिष्ठित…आङ्गिरसेश्वरतीर्थn. N. of a Tīrtha, SkandaP. Revआङ्गीf. a princess of that country, MBh. i, 3772आङ्गीरसmf(ई॑)n. descended from the Aṅgirases or from an Aṅgiras, TBrआङ्गुरिक(लि)क पु० अङ्गुलि (रि) व इवार्थे कन् । वा रत्वम् । अङ्गुल्याकृतौ पदार्…आङ्गुलmf(ई)n. sticking to the fingers, Baudhआङ्गुलिकmfn. (fr. अङ्गुलि), ‘like a finger’, Pāṇ. v, 3, 108आंगूषसज्ञा पुं॰ स्तुति । ऋचा । स्तोत्रआङ्गूष्य᳙ (4) mfn. praising aloud, sounding, RV. i, 62, 2; ix, 97, 8 (cf. अङ्ग…आङ्गेयm. (= आङ्ग, m.) a prince of Aṅga, Lआङ्गेयीf. a princess of Aṅga, MBh. i, 3777आङ्ग्यmfn. (g. संकाशादि, q.v.)आंग्लअँगरेजों से संबंधित । अँगरेजीआंचनसज्ञा पुं॰ काँटा, बाण या इसी प्रकार की कोई नुकीली चीज शरीर से बाहर निक…आंचलिकअंचल या स्थानविशेष काआञ्च्(आ-√ अञ्च्), (Impv. आ॑ञ्चतु) to bend, curve, AV. xi, 10, 16 (cf. आच्.)आंछनसज्ञा पुं॰ टूटी हुई हड्डी बैठाना । उतरा हुआ पैर या जोड़ ठीक करनाआञ्छितmfn. provided or furnished with, Haravआञ्छ्आञ्छति (Pot. आञ्छेत्; perf. आञ्छ, or आनाञ्छ, Pāṇ.; Siddh.) to stretch,…आंजनअंजनसंबंधी या अंजनयुक्तआञ्जनगन्धि(आ॑ञ्जन-), mf(acc. ˚इम्)n. smelling of ointment, RV. x, 146, 6आञ्जनगिरिm. N. of a mountain, Kāṭh. (cf. अञ्जन.)आञ्जनाभ्यञ्जनn. du. ointment for the eyes and for the feet, KātyŚrआञ्जनाभ्यञ्जनाf. pl. N. of a Sattra (which lasts for forty-nine days), Lāṭyआञ्जनाभ्यञ्जनीयअम्, n. sg. [KātyŚr.] or आञ्जनाभ्यञ्जनीया, आस्, f. pl. [KātyŚr.; ĀśvŚr…आञ्जनाभ्यञ्जनीयाअम्, n. sg. [KātyŚr.] or आञ्जनाभ्यञ्जनीया, आस्, f. pl. [KātyŚr.; ĀśvŚr…आंजनिक्यसज्ञा पुं॰ आँख का अंजन बनाने में काम आनेवाली चीजआंजनीसज्ञा स्त्री॰आंजनीकारीसज्ञा स्त्री॰ अंजन तैयारी करनेवाली या लगनेवाली स्त्रीआंजनेयसज्ञा पुं॰ अंजना के पुत्र हनुमान्आञ्जनेयपुराणn. N. of wkआञ्जनेयस्तवm. N. of wkआञ्जनेयस्तोत्रn. N. of wkआञ्जन्य᳙ mfn. one whose eyes are to be anointed with ointment, TBrआंजलिकसज्ञा पुं॰ एक प्रकार का अर्धचंद्राकार बाणआंजलिक्यसज्ञा पुं॰ नम्रता से अंजलि या हाथ जोड़नाआंजल्यकसज्ञा पुं॰ करबद्ध होना । हाथ जोड़नाआंजससद्यस्क । तात्का- लिक । क्रमिकआञ्जस्यn. (आत्, एन) abl. instr. immediately, unhesitatingly, Kapआञ्जिकm. N. of a Dānava, Hariv. 216आञ्जिगm. N. of a Dānava, ĀrṣBrआंजिनेयसज्ञा पुं॰आञ्जिहिषास्त्री आंहितुमिच्छा आ + अन्ह--सन्--अ । आगमनेच्छायाम् “आंहिष्ट जाताञ्जि…आञ्जीकूलn. (v.l. आजी-क्˚) N. of a country, (g. धूमादि, q.v.)आञ्जीकूलकmfn. (v.l. आजीक्˚), ibआञ्ज्(आ-√ अञ्ज्), (Impv. 2. sg. Ā. आ॑क्ष्व; ind.p. आज्य; Impv. -अनक्तु; imp…आंडअंडे से उत्पन्नआण्डकपालn. an eggshell, ChUpआण्डकोशm. an egg, BhPआंडजअंडे से अत्पन्नआण्डपीत(आण्ड॑-), mfn. one who has sipped eggs, TĀrआण्डाद्n. ‘eating eggs’, N. of a demon, AV. viii, 6, 25आण्डायनmfn. fr. अण्ड, (g. पक्षादि.)आंडिकआंडीक वि॰ अंड्युक्तआंडीसज्ञा स्त्री॰ अंडकोषआण्डीकmfn. bearing eggs (i.e. egg-shaped fruits or bulbs), AV. iv, 34, 5; v,…आंडीरबहुत अंडोंवालआण्डीवतपु० राजभेदे । तेन निर्वृत्तम् कण्वा० फिञ् । आण्डीवतायनिः तन्निर्वृत्ते…आण्डीवतायनिfr. आण्डी-वत् above, (g. कर्णादि, q.v.)आण्डीवत्mfn. (g. कर्णादि, q.v.)आंतअंतिमआंतःपुरिकअंतःपुरसंबंधीआन्तम्ind. (for आ-अन्तम्), to the end, completely, from head to foot, ŚBr.; …आंतरछिपा हुआ । भीतरी । गुप्तआंतरज्ञआंतरिक या गुह्य तत्व को जाननेवालाआंतरतम्यघनिष्ठ या निकट संबंध, जैसे दो अक्षरों काआंतरप्रपंचभ्रम के कारण उत्पन्न धारणाआंतरागारिकभांडार या भांडागारिक के कर्तव्यों से संबंध रखनेवालाआंतरायिकअंतर से उपस्थित होनेवालाआंतरालअंतर की प्रकृति की जानकारी रखनेवालाआन्तरालिकm. the son of an Anuloma by a woman of superior caste, Lआंतरिकताघनिष्ठता । आत्मीयताआंतरिक्षअंतरिक्ष संबंधीआंतरीक्षसंज्ञा पुं॰ दे॰ 'आंकरिक्ष'आन्तरीपकmfn. (fr. अन्तर्-ईप, g. धूमादि, Pāṇ. iv, 2, 127, where [in Boehtlingk'…आंतरीयआंतरिक । भीतरी । हार्दिकआन्तर्गणिकmf(ई)n. (fr. अन्तर्गण), included or comprehended in a class or troop, …आंतर्गेहिकघर के भीतर का । घर के भीतर उत्पन्नआंतर्नेदिकवेदिका या वेदी के भीतर काआन्तर्यn. near relationship (of two letters)आन्तर्वेदिकmfn. (fr. अन्तर्वेदिक), being within the place of sacrifice Comm. on K…आंतर्वेशिकदे॰ 'अंतर्वोशिक'आंतर्वेश्मिकघर के अंदर या भीतरी भाग से संबंध रखनेवालाआंतारिकआंतर या हृदय- संबंधीआंतिकाबड़ी बहनआन्त्यm. one who finishes, personified as Bhauvana, VS.; TSआन्त्यायनm. a descendant of the above, TSआंत्रआँत का । आँत संबंधीआन्त्रतन्तीf. a string made from an animal's intestines, gutआन्त्रपाशm. idआन्त्रानुचारिन्mfn. being in the bowels, Mantrabrआंत्रिकआँत संबंधीआन्त्रीमुखm. N. of a demon, Hirआन्दm. (√ अन्द् Comm. on VS. xxx, 16), one who makes fetters, VSआन्दीडor आन्दीर, m. N. of a king, VPआन्दीरor आन्दीर, m. N. of a king, VPआंदोलहिलना डुलना । भूलनाआंदोलकझूलाआंदोलनबार बार हिलना डुलना । इधर से उधर हिलना । काँपना । भूलना
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें