🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
aMtaHpuraadhय़xaअंतःपुर का रक्षक । रनिवास का अध्यक्षjhuय़ँझायँ संज्ञा स्त्री॰यञ्जm. a word invented to explain यज्ञ॑, ŚBrयंतयंता संज्ञा पुं॰यन्तवे(see under √ यम् below), यन्तव्य᳙, यन्ति &c. (see col. 3)यन्तव्य᳙ mfn. to be restrained or checked or controlled, MaitrS.; MBhयन्ता[ऋ] पुं, (यम् + तृच् ।) सारथिः । (यथा, रघौ । ७ । ४४ । “प्रहारमूर्च्छाप…यंतिदमनयन्तुSee सु-य॑न्तुयन्तुर्m. (only acc. ˚तु॑रम्) a ruler, regulator, guide, RVयन्तृmfn. restraining, limiting, withholding from (loc.), Āpastयंत्रतांत्रिकों के अनुसार कुछ विशिष्ट प्रकार से बने हुए आकार या कोष्ठक आदि,…यंत्रकसुश्रुत के अनुसार कपड़े का वह बंधन जो घाव आदि पर बाँधा जाता है । पट्टीयंत्रकरंडिकाबाजीगरों की पेटी जिसके द्वारा वे अनेक प्रकार के खेल करते हैंयन्त्रकर्मकृत्m. a maker or employer of instruments, a machinist, artisan, Rयन्त्रकर्मन्n. the employment or application of instruments, Vāgbhयन्त्रगरुडm. an image of Garuḍa (mechanically contrived to move by itself), Pañc…यंत्रगृहवह स्थान जहाँ यंत्र की सहायता से किसी प्रकार का कर्म होता हो अथवा कोई …यंत्रगोलएक प्रकार की मटरयन्त्रचिन्तामणिm. N. of various worksयन्त्रचेष्टितn. anything effected by magical diagrams, enchantment, Kathāsयन्त्रच्छेद्यn. N. of a partic. art, Kād. (prob. w.r. for पत्त्र-च्छ्˚)यंत्रणरक्षा करनायंत्रणाक्लेश । यातना । तकलीफयंत्रणीपत्नी का छोटी बहन । छोटी सालीयन्त्रतक्षन्m. a constructor of machines or of magical diagrams, Kathāsयन्त्रतोरणn. a mechanical arch (fitted with contrivances to move it), Aयन्त्रदृढmfn. secured by a lock or bolt (as a door), Mṛcchयंत्रधारागृहफुहारे से युक्त घर । स्नानगृहयन्त्रधारागृहत्वnयंत्रनालवह नल जिसके द्वार कुएँ आदि से जल निकाला जाता हैयन्त्रपत्त्रn. N. of wkयन्त्रपीडाf. the pressing (of grain &c.) by any mechanical contrivance, HYogयंत्रपुत्रकयंत्र से चलने या हिलने डोलनेवाला पुतला । यंत्रचालित खिलौनायन्त्रपुत्रिकाf. (Kathās.) a mechanical doll or puppet (fitted with strings or any m…यन्त्रपूजनप्रकारm. N. of wkयन्त्रपूतmfn. (water) cleared by any mechanical contrivance, Gṛhyāsयंत्रपेपणीचक्कीयन्त्रपेषणीf. a hand-mill, Lयन्त्रप्रकाशm. N. of wkयन्त्रप्रतिष्ठाf. N. of wkयन्त्रप्रवाहm. an artificial stream of water, machine for watering, Raghयंत्रमंत्रजादू । टोना । टोटकायन्त्रमयmf(ई)n. consisting of machinery or mechanism, artificially constructed…यन्त्रमयूरकm. an artificial peacock, Kādयंत्रमातृकाचौंसठ कलाओं में से एक कला, जिसमें अनेक प्रकार के यंत्र या कलें आदि बना…यंत्रमार्गनहर । जलप्रणालीयन्त्रमालिकाटीकाf. N. of wkयन्त्रमुक्तmfn. thrown by any kind of machine, MBh.; Rयन्त्रमोहm. N. of wkयन्त्रयNom. P. ˚यति. See √ यन्त्र्यन्त्रयुक्तmfn. furnished with (all necessary) implements or apparatus, MBhयन्त्ररत्नावलीf. N. of wkयन्त्ररहस्यn. N. of wkयंत्रराजज्योतिष में एक यंत्र जिससे ग्रहों और तारों की गति जानी जाती हैयन्त्रराजघटनाf. N. of wkयन्त्रराजपद्धतिf. N. of wkयन्त्रराजरचनाf. N. of wkयन्त्रराजरचनाप्रकारm. N. of wkयन्त्रराजव्याख्यानn. N. of wkयन्त्रराजागमm. N. of wkयन्त्रवत्mfn. possessing or furnished with instruments or machines, Kāmयंत्रविद्याकलों के चलाने और बनाने की विद्यायंत्रविधिशल्य-क्रिया-प्रयुक्त अस्त्रों के निर्माण का विज्ञान । शल्य अस्त्रों का…यन्त्रविमानm. or n. a chariot moving by itself, Kathāsयन्त्रवेधविचारm. N. of wkयन्त्रशरm. a missile shot off by machinery, Kathāsयंत्रशालावेधशालायन्त्रसंग्रहm. N. of wkयंत्रसद्मतेल की मिलयन्त्रसद्मन्n. an oil-mill, Galयन्त्रसारm. n. N. of wkयंत्रसूत्रवह सूत्र जिसकी सहायता से कठपुतली नचाई जाती हैयन्त्रहंसm. an automatic goose or flamingo, Kathāsयन्त्रहस्तिन्m. an automatic elephant, ibयन्त्राकारm. N. of wkयन्त्राध्यायविवृतिf. N. of wkयन्त्रापीडmfn. suffering from feverish convulsions, Bhprयन्त्रारूढmfn. fixed or mounted on the revolving engine (of the universe), Bhagयंत्रालयवह स्थान जहाँ कल या यंत्रादि होंयन्त्रावलीf. N. of wkयंत्राशएक राग जो हनुमत के मत से हिंडोल राग का पुत्र हैयंत्रिकाकी छोटी बहन । छोटी सालीयंत्रिणीदे॰ 'यंत्रिका', 'यंत्रिणी'यंत्रितजो मंत्र आदि की सहायता से बाँधा या बंद कर दिया हो । रोका या बंद किया ह…यन्त्रितकथmfn. restrained in speech, constrained to be silent, Rयन्त्रितसायकmfn. one who has fixed an arrow (in a kind of self-acting bow or machi…यन्त्रिन्See p. 846, col. 1यंत्रीयंत्र मंत्र करनेवाला । तांत्रिकयन्त्रेणind., forcibly, violentlyयन्त्रोत्क्षिप्तोपलm. a stone shot off by a machine, Rयन्त्रोद्धारm. N. of wkयन्त्रोद्धारविधिm. N. of wkयंत्रोपलचक्की । चक्की का पत्थरयन्त्र्(rather Nom. fr. यन्त्र See col. 3) cl. 10. P. (Dhātup. xxxii, 3) यन्त…यंदपु संज्ञा पुं॰ स्वामी । (डिं॰)यकदे॰ 'एक' । विशेष—इस शब्द से बननावाले यौगिक शब्दों के लिये देखिए 'एक' श…यकअंगीएक अंगवालायककलमएक ही बार कलम चलाकर । एक ही बार लिखकरयकजासंमिलित । जुमला । इकट्ठायकतरफाएकपक्षीय । एक ओर का । दे॰ 'एकतरफा'यकताजो अपनी विद्या या विनय में एक ही हो । जिसके मुकाबले का और कोई न हो । अ…यकताईएकता या अद्वितीय होने का भाव । अद्वितीयतायकतारपु ^१ वि॰ एक सा । यक सा । समरसयकन्See nextयकपराएक प्रकार का कबूतर जिसका सारा शरीर सफेद होता है; केवल डैनों पर दो एक क…यकफर्दीयकफसली वि॰ जिसमें एक फसल हो । एक- फर्दायकबयकएकबारगी । यकायक । एक दम सेयकबारगीयकबयक । अचानक । एकाएक । सहसा । दे॰ 'एकबारगी'यकरोजाएकदिवसीय । एक दिन कायकलाईदे॰ 'इकलाई'यकलोहीएक ही लोहे की बनी हुई । बीना जोड़ की (कड़ाही आदी)यकवग्गाजो एक ही लगाम को मानता हो । एक तरफ ही चलनेवाला । एकबगायकसूएक और । एक तरफयकायकएकाएक । अचानक । एकाबारगी । सहसायकारय का वर्ण । य अक्षरयकारादिपदn. a word beginning with य (euphemistically applied to any form of √ य…यकीनप्रतीति । विश्वास । एतबारयकीनन्अवश्य । निःसंदेह । वेशक । जरूरयकीनीविश्वसनीय । असांदिग्घ
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें