🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:11:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यंत्रण
yaṃtraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यंत्रण संज्ञा पुं॰ [सं॰ यन्त्रण]
१. रक्षा करना ।
२. बाँधना ।
३. नियम में रखना । नियम के अनुसार चलाना । नियंत्रण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यन्त्रण See p. 846, col. 1.
यन्त्रण n. (or f(आ). ) restriction, limitation, restraint, constraint, force, compulsion (often ifc.), Kāv.; Kathās.; Suśr.
the application of a bandage, Suśr.
pain, anguish, affliction, W.
यन्त्रण n. guarding, protecting, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (845,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यंत्रणं --णा [यंत्र्-ल्युट् वा टाप्] 1 Rest raining, curbing, stopping; करयंत्रण दंतुरांतरे व्यलिखच्चंचुपुटेन पक्षती N. 2. 2 --2 A restraint, restriction; check; ह्रीयंत्रणां तत्क्षणमन्वभूवन्नन्योन्यलो लानि विलोचनानि Ku. 7. 75; R. 7. 23; गुरुजनयंत्रणा K. 94. --3 Fastening, binding (बंध); निबिडपीनकुचद्वय यंत्रणा तमपराधमधात् प्रतिबध्नती N. 4. 10. --4 Force, compulsion, constraint, trouble, pain or anguish (arising from compulsion); अलमलमुपचारयंत्रणया M. 4. --5 Guarding, protecting. --6 A bandage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0888-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यन्त्रण न० यत्रि--ल्युट् । १ नियमने २ रक्षणे ३ बन्धने च मेदि० युच् । ४ पीडायाम् स्त्री टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4773,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यन्त्रणं, क्ली, (यन्त्र + ल्युट् ।) रक्षणम् । बन्धनम् । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने अष्टादशाध्याये । “यन्त्रणमत ऊर्द्धुमधस्तिर्य्यक् ॥”) नियमनम् । इति मेदिनी । णे, ७१ ॥ (यथा, सुश्रुते उत्तर- तन्त्रे ४१ अध्याये । “रक्तक्षयाद्वैदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् । व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमस्ततः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-018-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें