🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
क्षविध्वंस । विनाशक्षञ्ज्or क्षञ्ज् cl. 1. Ā. क्षजते or क्षञ्ज्˚ to go, approach, Dhātup. xix, …क्षंतव्यक्षमा करने के योग्य । क्षम्यक्षंताक्षमाशील । क्षमा करनेवालाक्षन्तृmfn. one who pardons or bears patiently, MBh. xiii, 4873क्षम्प्cl. 1. 10.P. ˚पति, ˚पयति, to suffer, bear, Dhātup. xxxii, 77; to love,…क्षजकृच्छ्रजीवने इदित् चुरा० उभ० अक० सेट् । क्षञ्जयति ते अचक्षञ्जत् त । क्…क्षज्or क्षञ्ज् cl. 1. Ā. क्षजते or क्षञ्ज्˚ to go, approach, Dhātup. xix, …क्षणकाला या समय का एक बहुत छोटा भाग । विशेष—क्षण की मात्रा के विषय में बहु…क्षणक्लेशm. momentary pain, Ragh. xii, 76; Vikr.; Meghक्षणक्षणअव्य० बा० प्रकारे--द्वित्वम् । क्षणमात्रे त्रिका०क्षणक्षणम्ind. = -मात्रम्, Lक्षणक्षपाf. a night of full moon, Dharmaśक्षणक्षेपm. a momentary delayक्षणतुघाव । जखमक्षणदजलक्षणदारात्रि । रातक्षणदान्ध्यn. night-blindness, nyctalopsis (cf. क्षपान्ध्य, नक्तान्ध्य), Suśrक्षणदाकरचंद्रमाक्षणदाकृत्m. id., Vāsavक्षणदाचरm. ‘night-walker’, Rakṣas, goblin, MBh.; R. iii, 35, 4 and 55, 12; v, …क्षणदाधिनाथm. the moon, ibक्षणदृष्टmfn. seen for an instant, momentarily visibleक्षणदृष्टनष्टmfn. seen for an instant and immediately lost out of sight, Pañcat.; M…क्षणदेशm. ‘lord of the night’, the moon, Bālar. iv, 5क्षणद्युतिविद्युत । बिजलीक्षणनचोट पहुँचाना । प्रहार करनाक्षणनष्टदृष्टinaccurately for -दृष्ट-नष्ट (q.v.), Mṛcch. v, 4क्षणनिःश्वाससूँस नामक जलचर । शिशुमारक्षणनिश्वासm. ‘breathing momentarily’, the Gangetic porpoise, Lक्षणनुm. a wound, sore, Lक्षणप्रकाशादे॰ 'क्षणद्युति'क्षणप्रभmfn. gleaming or flashing for an instant, Wक्षणप्रभाबिजली । विद्युत्क्षणभंगएक बौद्ध सिद्धांत जिसमें वस्तुओं की स्थिति एक क्षण की मानी गई है । इसे…क्षणभङ्गवादm. the doctrine of the continual decay of things, Bādar. ii, 1, 18, Sc…क्षणभङ्गवादिन्mfn. one who asserts that doctrine, Sarvadक्षणभङ्गिन्mfn. perishing in an instant, transient, perishable, Kathās. xxv, 163;…क्षणभंगुरशीघ्र नष्ट होनेवाला । क्षण भर में नष्ट होनेवाला । अनित्यक्षणभूतmfn. momentary, short-lived, R. i, 45, 3क्षणमात्रn. ‘only a moment’क्षणमात्रम्ind. only for a moment, Ragh. i, 73क्षणमात्रानुरागिन्mfn. one whose affection lasts only a moment, Lक्षणमात्रेणind. instr. in a mere moment, R. iv, 38, 36क्षणमूल्यनगद दाम । तुरंत ही दी जानेवाली कीमत । विशेष—शाम शास्त्री ने इसका अर्थ …क्षणम्ind. acc. for an instant, R. vi, 92, 35; BrahmaP.; Vet. &cक्षणरजनीf. (= -क्षपा), ibक्षणरामिनपुंस्त्री० क्षणेक्षणे रमते रम--णिनि । पारावते शब्दमा०क्षणरामिन्m. ‘loving for a moment only’, a pigeon, Lक्षणरामीकपोत । कबूतरक्षणविघ्नn. a momentary hindranceक्षणविघ्नितmfn. hindered for a moment, Ragh. xii, 53क्षणविध्वंसिन्mfn. collapsing or perishing in a moment, Hitक्षणविध्वंसीअनीश्वरवादी दार्शनिकों का एक समुदाय, जो यह मानता है कि संसार प्रति क्ष…क्षणविवंशीक्षण भर में नष्ट होनेवालाक्षणवीर्यn. an auspicious Kṣaṇa or Muhūrta, VarYogayक्षणवृष्टिf. rain that is to be expected in a moment, VarBṛS. (cf. सद्यो-व्˚)क्षणशस्ind. for moments only, MBh. v, 2842क्षणस्थायीक्षणिक । क्षणभंगुरक्षणान्तरn. ‘the interval of a moment’क्षणान्तरेind. loc. after a little while, the next moment, thereupon, Pañcat.; K…क्षणांशुf. lightning, Lक्षणात्ind. abl. after an instant, immediately, at once, Mn.; R.; Śak. &cक्षणार्धn. half the measure of time called Kṣaṇa, half a moment, small space o…क्षणिकएक क्षण रहनेवाला । क्षणभंगुर । अनित्यक्षणिकताक्षणिक का भाव । क्षणभंगुरताक्षणिकत्वn. id., Sarvadक्षणिकवादबौद्धों का एक सिद्धांत जिसमें प्रत्येक वस्तु को उसके उत्पत्ति से दूसरे…क्षणिकवादीक्षणिकवाद पर विश्वास रखने वाला व्यक्तिक्षणिकाबिजली । विद्युत्क्षणितmfn. having a leisure moment g. तारकादिक्षणितुm. = क्षणनुक्षणिनीरात । क्षणदाक्षणिन्mfn. id., MBh. ii, 558क्षणीअवकाशयुक्तक्षणेनind. instr. in a moment, Nal.; R. &cक्षणेपाकmfn. ripe or done in a moment g. न्यङ्ह्व्-आदिक्षणेषुind. immediately, at once, R. vi, 55, 19क्षण्See √ क्षन्क्षतजिसे क्षति या आघात पहुँचा हो । जो किसी प्रकार टूटा फूटा या चीरी फाडा ह…क्षतकासक्षत या आघात से होनेवाली खाँसीक्षतकृतmfn. produced by injury, Bhprक्षतकृत्m. ‘producing sores’, Semecarpus Anacardium, Nprक्षतघ्नकुकरौंधाक्षतघ्नीलाख । लाहक्षतजक्षत से उत्पन्न । जैसे—क्षतज शोथ, क्षतज विद्रधिक्षतजतृष्णाचोट लगने या शरीर से अधिक रक्त निकल जाने से उत्पन्न प्यास ।—माधव॰, पृ॰ …क्षतजदाहकिसी घाव के कारण होनेवाली जलन जिसमें दाह के कारण मूर्च्छा और प्रलाप आद…क्षतजन्मन्n. ‘produced by a wound’, blood, Galक्षतजपातm. issue of blood, VarBṛS. vc, 48क्षतजव्रणपु० भावप्र० उक्ते व्रणभेदे “पृथक् समस्तदोषोत्या रक्तजागन्तुजौ तथा । व्…क्षतजष्ठीविन्mfn. vomiting blood, Bhpr. iiiक्षततेजस्mfn. dimmed, obscured (as light or power)क्षतपुण्यलेशmfn. one who has his stock of merit exhausted, BhP. iii, 1, 9क्षतयोनिजिस स्त्री का पुरुष के साथ समागम हो चुका होक्षतरोहणघाव का पूरा होना । घाव भरनाक्षतविक्षतजिसे बहुत चोटें लगी हों । घायल । लहू— लुहानक्षतविध्वंसिन्m. ‘removing sores’, the plant Argyreia speciosa or argentea, Lक्षतविध्वंसी[न्] पुं, (क्षतं व्रणं स्रवद्रक्तपूयादिकं विध्वंसयतीति । वि + ध्वन्स +…क्षतवृत्तिजीविका का नष्ट होना । रोजी का सहारा न रहनाक्षतव्रणवैद्यक से छह प्रकार के फोड़ों में से एक । किसी स्थान के कटने या उसपर च…क्षतव्रतअवकीर्ण व्रतक्षतसर्पणगतिहीनता । गमनशक्ति का नाशक्षतहरअगर का पेड़क्षतावह कन्या जिसका विवाह से पहले ही किसी पुरुष से दूषित सबंध हो चुका होक्षताभ्यङ्गm. ‘mutilated portion of a Havis’, i.e. the portion from which anythin…क्षतारिजेता । विजयी । विजेताक्षताशौचवह अशौच जो किसी मनुष्य को घायल या जख्मी होने के कारण लगता है । इस अशौच…क्षतिहानि । नुकसानक्षतिग्रस्तकिसी प्रकार की क्षति उठानेवालाक्षतिन्mfn. wounded, injured, Car. vi, 17क्षतिपूर्तिक्षति या हानि पूरी करना । मुआवजाक्षतिमत्mfn. wounded, Śiś. xix, 78क्षतोत्थmfn. produced by injury (as cough), Suśrक्षतोदरएक प्रकार का उदररोग । विशेष—इसमें अन्न के साथ रेत, तिनका, लकडी, हड्डी …क्षतोद्भवmfn. produced by injury, Suśrक्षतौजस्mfn. ‘of diminished power’, impaired, weakened, reducedक्षत्f. 1 Killing. --2 Tearing. --3 Injury, hurtक्षत्ताद्वारपाल । दरवानक्षत्तृSee √ क्षद्
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें