🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:43:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षत्तृ
kṣattṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षत्तृ See √ क्षद्.
क्षत्तृ त्ता, m. (Pāṇ. iii, 2, 135, Vārtt. 6; vi, 4, 11) one who cuts or carves or distributes anything, RV. vi, 13, 2; AV.; ŚBr. xiii; ŚāṅkhŚr.
an attendant, (especially) door-keeper, porter (cf. अनुक्ष्˚), AV. ix, 6, 49; VS. xxx, 13; TBr. &c.
a chamberlain, Kathās. lii, 106 and 117
a charioteer, coachman, VS. xvi, 26 (ŚatarUp. iv), ŚāṅkhŚr. xvi, 1, 16 (v.l. for क्षत्र)
the son of a Śūdra man and a Kṣatriya woman (or the son of a Kṣatriya man and a Śūdra woman [called Ugra, Mn. x, 12] L.; or the son of a Śūdra man and a Vaiśya woman [called Āyogava, Mn. x, 12] Uṇ. ii, 90), Mn. x, 12-26 and 49; Yājñ. i, 94
the son of a female slave, L.
(hence) N. of Vidura (as the son of the celebrated Vyāsa by a female slave), MBh. i, 7381; iii, 246; BhP. iii, 1, 1-3
N. of Brahmā, L.
a fish, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (325,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षत्तृ m. [क्षद् संज्ञायाम् तृच् Uṇ. 2. 91] 1 One who cuts or carves anything. --2 An attendant, a doorkeeper. --3 A coachman, charioteer. --4 A man born of a Śūdra man and Kṣatriya woman; cf. Ms. 10. 9. --5 The son of a female slave; ( e. g. विदुर). --6 Brahmā. --7 A fish. --8 One who fights from a chariot. --9 The manager of a treasure (कोषाध्यक्ष).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0434-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षत्तृ पु० सौ० क्षद--संभृतौ संज्ञायाम् तृच् अनिट् । १ सारथौ २ द्वाःस्थे ३ क्षत्रियायां शूद्रेण जाते वर्णसङ्करे पुंस्त्री० अमरः स्त्रियां ङीप् । ४ दासीपुत्रे ५ नियुक्ते ६ वेधसि पु० मेदि० ७ मत्स्ये संक्षिप्तसा० । उपधादीर्घविधौ क्षत्तृशब्दस्य पृथग्ग्रहणात् औणादिकतृजन्तस्यान्यस्य निषेधेऽपि दीर्घः क्षत्तारौ “क्षत्तारौ ते प्रजापते । ताविहावतां स्फातिम्” ३, २४, ७, “यत् क्षत्तारं ह्वयत्या” अथ० ९, ६, ४९, आ- विक्षितस्याग्निः क्षत्ता विश्वेदेवाः सभासदः” शत० व्रा० १३, ५, ४, ६, “विविक्त्यै क्षत्तारम्” यजु० ३०, १३, । “क्षत्रिया मागधं वैश्यात् शूद्रात् क्षत्तारमेव च” या० उक्तेः “शूद्रादायोगवः क्षत्ता चण्डालश्चाधमोनृणाम् । वैश्य राजन्यविप्रासु जायन्ते वर्ण्णसङ्कराः । एकान्तरे त्वानु- लोम्यादम्बष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ । क्षत्तृवैदेहकौ तद्वत् प्रातिलोम्येऽपि जन्मनि” मनूक्तेश्च क्षत्रियायां विप्रा- ज्जात इति अमरमतत्वेन शब्दक० उक्तिः प्रामादिकी । “क्षत्ता स्यात् सारथौ द्वाःस्थे, क्षत्रियायाञ्च शूद्रजे” इति नानार्थेऽमरोक्तेः मनुयाज्ञवल्वाक्यादिसंवादाच्च “माहिष्योऽर्य्यक्षत्रिययोः क्षत्तार्य्याशूद्रयोः सुतः” इत्यम- रोक्तौ अर्य्याशूद्रजातस्य क्षत्तृत्वोक्तावपि तत्र अर्य्या स्वा- मिनी योग्यत्वात्तत्र क्षत्रिया, तेन न पूर्व्वापरविरोध इति भानुदीक्षितव्याख्या । अतएव मेदिन्याम् “क्षत्ता शूद्रक्ष- त्रियाजे प्रतीहारे च सारथौ । भुजिष्यातनयेऽपि स्यान्नियुक्तवेधसोः पुमान्” । तस्य वृत्तिमाह मनुः “क्षत्त्रुग्र पुक्वसानां तु बिलौकोबधबन्धनम्” । तत्र दासीपुत्रे “ततः प्रीतमनाः क्षत्ता (विदुरः) धृतराष्ट्रं विशाम्पते! । उवाच दिष्ट्या कुरवोवर्द्धन्त इति विस्मितः । वैचित्र- वीर्य्यस्तु नृपो निशम्य बिदुरस्य तत्” भा० आ० २०० अ० । विदुरस्य दासीपुत्रत्वं विदुरशब्दे वक्ष्यते “ततोऽपश्यत् [] विदुरं तूर्ण्णमारादभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा । अथाब्रपीत् भ्रातरं भीमसेनं किं नु क्षत्ता वक्ष्यते न समेत्य?” भा० व० ५ अ० । द्वःस्थे । “तत द्वास्थः प्रविश्यैवेत्युपक्रमे “ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तार- मिदमव्रवित्” “क्षत्त्रारं कुरुराजस्तु शनैः कर्णमुपा- जपत्” इति च भा० वि० ६८ अ० । सारथु “जानयुतिर्ह- पौत्रायण उपशुश्राव सह संजिहान एव क्षत्तार- मुवाच” “सह क्षतान्विच्य नाविदमिति” “सह क्षत्ता- ऽविदमिति” च छा० उप० । ८ कोषाध्यक्षे च “अथ क्षत्ता पालागलीमभिमेथति” शत० व्रा० १३ । ५ । २ । ८ “क्षतासन्निधितः कोषाध्यक्षः” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2359-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें