🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
इदेवनागरी वर्णामाला में स्वर से अंतर्गत तीसरा बर्ण । इसका उच्चारणस्थान …इंकस्याही । मसी । रोशनाई । विशेष— यह मुख्यत: दो प्रकार की होती है—लिखने क…इंकदेबलछापेखाने में स्वाही देने की चौकीइंकमैंनछापेखाने में मशीनपर स्याही देनेवाला मनुष्य । स्याहीवानइंकरोलरछापेखाने में स्याही देने का बेलन । विशेष—यह तीन प्रकार का होता है—(१) …इङ्कारand इङ्-कृत = हिङ्-कार, हिङ्कृत, q.vइङ्कृतand इङ्-कृत = हिङ्-कार, हिङ्कृत, q.vइङ्क्√ इङ्क् = इङ्ग् (see वीङ्ग्, विङ्गित)इङ्ख्cl. 1. P. इङ्खति, इङ्खां-चकार, इङ्खिष्यति, इङ्खितुम्, to go, move, Dhā…इंगचलना । हिलना । डुलनाइंगनचलना । काँपनाइंगनीएक प्रकार का मोर्चा जो धातुओं में आक्सीजन के मिलने से पैदा होता है । व…इंगलपु, इंगला पु संज्ञा स्त्री॰ हठयोग के अनुसार इडा नाम की एक नाड़ीइंगलिशइंगलैंड देश संबंधी । अँगरेजीइंगलिशमैनइंगलैंड निवासी व्यक्ति । अँगरेजइंगलिस्तानअँगरेजों का देश । इंगलैंडइंगलिस्तानीअँगरेजी । इंगलैंड देश काइंगलैंडअँगरजों का देश । इंगलिस्तानइङ्गाf. (with, Buddh.) a manner of counting, Lalitइंगारपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'अंगार'इंगालकर्मजैनमतानुसार वह व्यापार जो अग्नि से हो । जैसे,—लोहारी, सीनारी ईट बनाना,…इङ्गिडm. N. of a plant, Kauśइंगितह्वदय के अभिप्राय को व्य़क्त करनेवाली आंगिक चेष्टाइंगितकोविदआंगिक चेष्टा द्बारा आंतरिक भावों को जानने में उनकी अभिव्याक्ति में कुश…इंगितज्ञदे॰ 'इंगित कोबिद'इङ्गितमरणn. a partic. manner of dying (among Jainas), Śīlइङ्गितलक्ष्यn. a partic. rhet. figure, Hāla, Schइङ्गिताध्यासितn. play of features, MBhइङ्गिल(ड)ल पु० इगि--इलच् वा लस्य डः । इङ्गुदवृक्षे । “वी- रणतूलमिश्रमिङ्गिडप…इंगुएक रोगइंगुददे॰ 'इंगुदी'इङ्गुदतैलn. the oil of the Iṅguda nut, Pāṇ. v, 2, 29, Vārtt. 3, Patइंगुदीहिगोट का पेड़इंगुरपु † संज्ञा पुं॰ दे॰ 'ईगुर'इंगुरौटीवह डिबिया या पात्र जिसमें सौभाग्यवती स्त्रियाँ ईगुर रखती हैं । सिंधौराइंगुलदे॰ 'इंगुदी'इङ्ग्cl. 1. P., ep. Ā. इङ्गति, -ते (Dhātup. v, 46), to go, go to or towards…इङ्ग्यmfn. movable from its place (in the Prātiśākhyas a term for those word…इङ्ग्रेजपु० इङ्ग्यते भोगार्थम् इगि--रन् इङ्ग्रः लण्ड्रदेशस्तत्र जायते जन--ड अल…इंचएक फुट का बारहवाँ हिस्सा । तीन आड़े जव की लंबाई । तस्सूइंचाकएक, प्रकार का मत्स्य । जल- वृश्चिकइंचार्जकिसी कार्य या विभाग की देखभाल करनेवाला । किसी कार्य या विभाग की जिम्मे…इंच्छयापु संज्ञा स्त्री दे॰ 'इच्छा'इंछपु संज्ञा स्त्री॰ आकांक्षा । इच्छाइंछनापु क्रि॰ सं॰ दे॰ 'इच्छना'इंछापु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'इच्छा'इंजनकल पेंचइञ्जनाf. (fr. इञ्ज् = √ इङ्ग्?), movement, Lalitइंजरपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'समुंदरफल'इंजीनियरय़ंत्र की बिद्या जाननेवाला । कलों का बनाने या चलानेवालाइंजीनियरिंगइंजीनियर का कार्य । यंत्रादि के नीर्माण का कामइंजीलसुसमाचारइंजेक्शनवह द्रव्य औषध जो सूई द्बारा शरीर में प्रविष्ट कराया जायइंट्रैसद्बार । दरवाजा । फाटकइण्डरीor इण्डली f. a kind of cake, Lइण्डलीor इण्डली f. a kind of cake, Lइंडस्ट्रियलउद्योग धंधा संबंधी । शिल्प । संबधी । औद्योगिक । जैसे,—इंड़स्ट्रियल कान…इंडियनपुं॰ हिंदुस्तान निवासी । भारतीयइंडियाहिदुस्तान । भारतवर्षइंडियाआफिसब्रिटिश शासनकाल में भारत संबंधी कार्य या व्यवस्था के लिये स्थापित लंदन…इंडीककलमतराश चाकूइंडेंटमाल मँगाने के समय भेजी जानेवाली माल की वही सूची जो किसी व्यापारी के पा…इंडेक्स(पुस्तक के) विषयों की आक्षरक्रम से बनी हुई सूची । बिषयानुक्रमणिका । अन…इंडोलीएक औषध का नामइण्ड्र--ड्रं(इंड्वं) (Dual) Two round small plates used as coverings for the…इण्ड्व᳙ n. du. two coverings for the hands (made of Muñja grass) to protect …इंतकामअपकार काब दला । बदलाइंतकालमृत्यु । मौत । परलोकवासइंतखाबखसरा या खतौती आदि के किसी लेख की बाजाब्ते कराई हुई नकलइंतजामप्रबंध । बंदोबस्त । व्यवस्याइंतजारप्रतीक्षा । बाट जोहना । रास्ता देखना । अगोरना । क्रि॰ प्र॰— करना ।—होन…इंतशारचिंता । परेशानी । उद्बिग्नताइंतहासमाप्ति । अंतइंतहाईअत्याधिक । हद दर्जै काइन्तेमालप्रयोग । उपयोग । व्यवहार । क्रि॰ प्र॰—करन । —में आना । —में लाना । —हो…इंथिहाज्योतिष का एक पारिभाषिक शब्द । मुंया । मुथहाइंदपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'इद्र'इंदंबरनीला कमल । इंदोवरइंदकाभृगशिरा नक्षत्र के ऊपर रहनेवाला नक्षत्रेशइंदरपु संज्ञा दे॰ दे॰ 'इंद्र'इंदराजबहीखाता । लेखाजोखा या पंजिका में लिखा जानाइंदवएक छंद का नाम । इसके प्रत्येक चरण में आठ भगण और दो गुरु होते हैं । इसे…इंदवभालपु संज्ञा पुं॰ चंद्रभाल शिवइंदवानपु संज्ञा पुं॰ शक्र का धनुष । इंद्र धनुषइन्दि(न्दी) स्त्री इदि--इन् । लक्ष्म्याम् वा ङीप् तत्रैवइंदिंदिरभ्रमर । भौंराइन्दिन्दिराf. a large bee, Prasannarइंदिअपु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'इंद्रिय'इंदियासंमति । राय । विचार । मंशाइंदिरालक्ष्मी । विष्णुपत्नीइन्दिरादयितm. N. of Viṣṇu, Dhanaṃjइन्दिरामन्दिरm. ‘the home of Lakṣmī’इंदिरालयनीलकमलइन्दिरावरक्ली, (इन्दिरायाः लक्ष्म्याः वरं प्रियं ।) नीलोत्पलं । इति शब्दरत्नावल…इंदिवरइंदीवर संज्ञा पुं॰इन्दी(न्दी) स्त्री इदि--इन् । लक्ष्म्याम् वा ङीप् तत्रैवइन्दीवरm. n. or इन्दी-वार, or इन्दि-वर the blossom of a blue lotus, Nymphaea …इन्दीवरदलn. the petal of a blue lotus, Bhartṛइन्दीवरदृश्f. a lotus-eyed woman, Bhāmइन्दीवरप्रभाf. N. of a daughter of Kaṇva, Kathāsइन्दीवराf. another plant, Lइन्दीवराक्षm. ‘lotus-eyed’, N. of a man, Kathāsइंदीवरिणीकमलिनीइंदीवरीशतमूलीइंदीवारदे॰ 'इंदीवर'इंदुचंद्रमाइंदुआइँडुरी । गेंडुरी । बेंड्डरीइंदुकअश्मंतक का वृक्षइन्दुकक्षाf. the radiating circle all round the moonइन्दुकमलn. the blossom of the white lotus, Lइंदुकरचंद्रमा की किरणइन्दुकलशm. id., Kathāsइंदुकलाचंद्रमा की कलाइन्दुकलावतंसm. N. of Śiva, Daśइंदुकलिकाचंद्रमा की कला या चंद्रमा की किरणइन्दुकाf. N. of a river, Hcatइंदुकांतचंद्रकांत नामक मणिइंदुकांताकेतकी । इंदुकलिकाइन्दुकिरीटm. ‘moon-crested’, N. of Śiva, Prasannarइन्दुकेसरिन्m. N. of a king, Kathās
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें