🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:29:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इंगित
iṃgita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मन के भाव प्रकट करने वाली चेष्टा (3.2.15) आकार · इंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इंगित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰इड़िगत]
१. ह्वदय के अभिप्राय को व्य़क्त करनेवाली आंगिक चेष्टा ।
२. संकेतचिह्नन । इशारा । ।उ॰—तरुगण अपनी शाखाओं से इंगित करके उसे दिखाते मार्ग ।—कानन॰, पृ॰ ५७ ।
३. अभिप्राय । मन का विचार या भाव (को॰) ।
४. हिलना डोलना । चलन (को॰) ।
इंगित २ वि॰
१. हिलका हुआ ।
२. चलित । कंपित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इङ्गित n. palpitation
change of the voice, internal motion, motion of various parts of the body as indicating the intentions
hint, sign, gesture
aim, intention, real but covert purpose, Mn.; R.; MBh.; Suśr.; Hit.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (164,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इंगित p. p. Moved, shaken. --तं [भावे-क्त] 1 Palpitation, shaking. --2 Internal thought, inward thought or secret aim, intention, purpose; ˚आकारवेदिभिः K. 7; Pt. 1. 43; अगूढसद्भावमितींगितज्ञया Ku. 5. 62; तस्य संवृतमंत्रस्य गूढाकारेंगितस्य च R. 1. 20; Śi. 9. 69. --3 A hint, sign, gesture; Pt. 1. 44. --4 Particularly, the gesture or motion of the various limbs of the body indicating one's intentions; gesture suited to betray internal feelings; आकारैरिंगितैर्गत्या … गृह्यतेंऽतर्गतं मनः Ms. 8. 26. --Comp. --कोविद, --ज्ञ a. skilled in the interpretation of internal sentiments by external gestures, understanding signs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0274-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इङ्गित न० इगि--भावे क्त । १ चलने २ हृद्गतभावावेदके चेष्टा विशेषे “इङ्गितं हृद्गतो भावः इति” सज्जनोक्ते ३ हृदय- स्थे भावे । “अगूढसद्भावमितीङ्गितज्ञया” कुमा० “बाह्यै र्विभावयेल्लिङ्गैर्भावमन्तर्गतं नृणाम् । स्वररर्ण्णोङ्गिता कारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च” मनुना तस्य अन्तर्गतभावा वेदकत्वमुक्तम् । “तत्र स्वरो गद्गदादिः, वर्ण्णोऽस्वाभाविकः इङ्गितं स्वेदवेपथुरोमञ्चादि” व्यव० त० रघु० । “स विद्यादस्य कृत्यानि निगूढेङ्कितचेष्टितैः” आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम्” “इङ्गिताकारचेष्टा- ज्ञं शुचिं दक्षं कुलोद्भवम्” मनुः । “तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च” रघुः । कर्त्तरि क्त ४ चलिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इङ्गितं, क्ली, (इगि + क्त ।) अभिप्रायानुरूपचेष्टा- विष्करणं । ठार सङ्केत । इत्यादि भाषा । तत्य- य्यायः । आकारः २ इङ्गः ३ । इत्यमरः ॥ गमनं । चेष्टा । इति हेमचन्द्रः ॥ (“आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवक्त्रविकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः” ॥ हितोपदेशे सुहृद्भेदः । (तथाच रघुः १ । २० ।) [] “तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-204-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इंगित" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें