🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकेत
saṃketa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकेत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपना भाव प्रकट करने के लिये किया हुआ कायिक परिचालन या चेष्टा । इशारा । इंगित ।
२. प्रेमी प्रेमिका के मिलने का पूर्वनिर्दिष्ट स्थान । वह स्थान जहाँ प्रेमी और प्रेमिका मिलना निश्चित करें । सहेट ।
३. कामशास्त्र संबंधी इंगित । श्रृंगार चेष्टा ।
४. प्रेमी और प्रेमिका द्वारा किया गया निश्चय (को॰) ।
५. परंपरा । करार । ठहराव (को॰) ।
६. व्यवस्था । विधान । शर्त (को॰) ।
७. चिह्न । निशान ।
८. पते की बातें । उ॰—सरुष जानकी जानि कपि कहे सकल संकेत । दीन्हि मुदिका लोन्हि सिय प्रीति प्रतीति समेत ।—तुलसी (शब्द॰) ।
९. न्याय, व्याकरण आदि में एक वृत्ति । यह शब्द या पद इस प्रकार का अर्थबोधन करे यह संकेत या इच्छा (को॰) । यौ॰—संकेतकेतन, संकेतगृह, संकेतनिकेत, संकेतनिकेतन, संकेत- भुमि, संकेतस्थल, संकेतस्थान = प्रेमी प्रेमिका का मिलन स्थान । सहेट ।
संकेत † वि॰ [हिं॰]
१. दे॰ सँकरा ।
२. दे॰ 'संकेत १' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-केत m. (fr. सं-√ चित्) agreement, compact, stipulation, assignation with (gen., esp. with a lover), engagement, appointment (acc. with √ कृ, or ग्रह् or दा or Caus. of √ कॢप्, ‘to make an agreement or appointment’ or ‘appoint a place of meeting with any person’ [gen. or instr. or instr. with सह, समम्, मिथः]; ibc. ‘according to agreement’, ‘by appointment’), MBh.; Kāv. &c.
convention, consent, MBh.
intimation, hint, allusion, preconcerted sign or signal or gesture (acc. with √ कृ, ‘to give a signal’), Kathās.; Gīt.
a short explanation of a grammatical rule (= 2. शैली, q.v.), MW.
condition, provision, ib.
N. of a Comm. on the Kāvya-prakāśa and on the Harṣa-carita
pl. N. of a people (cf. साकेत), MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1126,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकेतः 1 An intimation, allusion. --2 A sign, gesture, hint; Mu. 1. --3 An indicatory sign, mark, token. --4 Agreement, convention; संकेतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च S. D. 12. --5 Engagement, appointment, assignation (made by a mistress or lover); नामसमेतं कृतसंकेतं वादयते मृदु वेणुं Gīt. 5. --6 A place of meeting (for lovers), rendezvous; कांतार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका Ak. --7 Condition, provision. --8 A short explanatory rule (in gram.). --Comp. --गृहं, --निकेतनं, --स्थानं a place of appointment or assignation; rendezvous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्केत पु० सम् + कित--घञ् । मनोगतभावव्यञ्जनाय कृते हस्तादिचालनरूपे १ व्यापारे (इसारा) त्रिका० । “अस्ना- च्छब्दादयमर्थोबोध्यः, अयं शब्दः अमुमर्थं बोधयतु वा” इत्येवंशब्दनिष्ठे २ अर्थबोधनाशक्तिविशेषे सङ्केतश्च जात्यादिचतुष्के इति वैयाकरणाः । “शब्दैरेव प्रतीयन्ते जातिदूव्यगुणक्रियाः । चातुर्विध्या- दमीषान्तु शब्द उक्तश्चतुर्विधः” काव्यादर्शः । “सङ्केतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च” हरिः “जातिदू- व्यगुणस्पन्दैर्धर्मैः सङ्केतवत्तया । जातिशब्दादिभेदेन चातुर्विध्यं परे जगुः” वैयाकरणमतम् शब्दश० प्र० उक्तम् । “रूढं सङ्केतवन्नास सैव संज्ञेति कीर्त्त्यते” शब्दश० । शक्तिशब्दे ५०७६ पृ० दृश्यम् । ३ प्रियसङ्ग- मार्थे गुप्तस्थाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्केतः, पुं, सङ्कित्यते उच्यतेऽत्र । (सं + कित + धञ् ।) स्वाभिप्रायष्यञ्जकचेष्टाविशेषः । तत्प- र्य्यायः । प्रज्ञप्तिः २ परिभाषा ३ शैली ४ समयः ५ आकारः ६ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ उदा- हरणं यथा, -- “सङ्केतप्रियशङ्कया निजपतिं प्रावोचदध्वश्रमम् ।” इति रससंग्रहः ॥ (यथा च साहित्यदर्पणे । “सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकुतं लीलापद्मं निमीलितम् ॥”) न्यायमते यथा । सङ्केतो लक्षणा चार्थे पद- वृत्तिः । वृत्त्या पदप्रतिपाद्योऽर्थ एव पदार्थ इत्यभिधीयते । इदं पदमिमर्थं बोधयत्विति अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इति वेच्छा सङ्केतरूपा वृत्तिः । तत्राधुनिकसङ्केतः परि- भाषा । तया अर्थबोधकं पदं पारिभाषिकम् । यथा शास्त्रकारादिसङ्केतितनदीवृद्ध्यादिपदम् । ईश्वरसङ्केतः शक्तिः । तया अर्थबोधकं पदं वाचकम् । यथा गोत्वादिविशिष्टबोधकगवादि- पदम् । तद्बोध्योऽर्थो गवादिर्वाच्यः स एव मुख्यार्थ इत्युच्यते । इति शक्तिवादे गादाधरी टीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-213-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकेत" आता है (24)
उपलक्षण बोध करानेवाला चिह्न । संकेतउपलक्ष्य संकेत । चिह्नसंज्ञान संकेत । इशाराईमा इशारा । संकेत । आदेश । हुक्मइशारत इशारा । संकेतइशारा सैन । संकेत । चेष्टाइसारत संकेत । इशारामार्का कोई अंक वा चिह्न जो किसी विशेष बात का सूचक हो । चिह्न । संकेत । छापफारमूला संकेत । सिदधांत । सूत्रअंगुल्यादेश उँगली का इशारा । उँगली से अभिप्राय प्रगट करना । इशारा । संकेत । क्रि॰ …मरक मृत्यु । मरणआभास प्रतिबिंब । छाया । झलक । जैसे,— हिंदू समाज में वैदिक धर्म का आभास मात्…आशंसा इच्छासंकार कूड़ा करकट या छूल जो झाङू देने से उड़ेउल्लाप काकूक्तिप्रज्ञप्ति जताने का भाव । ज्ञात कराने की क्रिया या भावइंगन चलना । काँपनाउपक्षेपण फेंकने की क्रिया या भावसमयकार समय, नियम या सिद्धांत निश्चित करनेवालाविनिमेष विनिमेषण संज्ञा पुं॰प्रदर्शन दिखलाने का कामसकेत पु † ^१ संज्ञा पुं॰सिगनल दे॰ 'सिकंदरा'छमिच्छा † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें