🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:22:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपलक्षण
upalakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपलक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपलक्षक, उपलक्षित]
१. बोध करानेवाला चिह्न । संकेत ।
२. शब्द की वह शक्ति जिससे उसके अर्थ से निर्दिष्ट वस्तु के अतिरिक्त प्रायः उसी की कोटि की और और वस्तुओं का भी बोध होता है । यह एक प्रकार की अजहत्स्वार्था लक्षणा है । जैसे 'खेत को कौओं से बचाना' इस बाक्य में कोओं शब्द से और और पक्षी भी समझ लिए गए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-लक्षण n. the act of observing, Śak. 142, 4
designation, KātyŚr. Comm. on Pāṇ.
the act of implying something that has not been expressed, implying any analogous object where only one is specified
using a term metaphorically or elliptically or in a generic sense
synecdoche (of a part for the whole, of an individual for the species, or of a quality for that in which it resides), VPrāt. Comm. on Pāṇ.; Sāh.; Nyāyak. &c.
a mark, Vikr.; Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (205,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपलक्षणं 1 Looking at, beholding, observing, marking, ascertainment; वेलोपलक्षणार्थं Ś. 4. --2 A mark, characteristic or distinctive feature: उपलब्धमुपलक्षणं V. 4, 4. 33; उपलक्षणे तृतीया Sk. --3 Designation; प्राद्युपलक्षणं Sk. --4 Implying something [] that has not been actually expressed, implication of something in addition or any similar object where only one is mentioned; synecdoche of a part for the whole, of an individual for the species, or of a quality for that in which the quality exists (स्वप्रतिपादकत्वे सति स्वेतरप्रतिपादकत्वं); मंत्रग्रहणं ब्राह्मणस्याप्युपलक्षणं P. II. 4. 80 Sk.; so अस्ति नास्तेरुपलक्षणं &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0329-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपलक्षण न० उपलक्ष्यते स्वंस्वेतरच्चानेन उप + लक्ष--करणे [] ल्युट् । स्वस्य स्वान्यस्य च अजहत्स्व र्थया लक्षणया बो- धके शब्देयया काकेभ्योदधि रक्ष्यताभित्यत्र काकपदं स्वस्य स्वान्यस्य श्वादेश्च बोधकम् । तल्लक्षणञ्च स्वप्रतिपादकत्वे सति स्वेतरप्रतिपादकत्वम् । भवति चोक्तोदाहरणे उपघातकत्वेन काकाकाकोभयवृत्तित्वं काकशब्दस्येति तथात्वम् ततश्च शक्यतावच्छेदकधर्म्मपरित्यागेन इतर धर्म्मरूपेण स्वस्वेतरवोधकं हि पदमुपलक्षणं भवति “म- न्त्रग्रहणं ब्राह्मणस्याप्युपलक्षणम्” सि० कौ० । उप + लक्ष--भा वे ल्युट् । २ तादृशज्ञाने । “ऋणग्रहणं नियो- गोपलक्षणार्थम्” सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1321-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपलक्षणं, क्ली, (उप + लक्ष् + ल्युट् ।) अजहत्- स्वार्थलक्षणा । (“स्वसिद्धये पराक्षपः परार्थे स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणञ्चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ यथा कुन्ताः प्रविशन्ति । इत्युपादानम् । गङ्गायां घोषः । इत्युपलक्षणम्” । इति काव्यप्रकाशः ॥) एकपदेन तदर्थान्यपदार्थकथनम् । यथा, शुद्धितत्त्वम् । “देशान्तरे मृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्वयम् । निधायोरसि संशुद्धा प्रविशेज्जातवेदसम्” ॥ अत्र पादुकाद्वयमित्युपलक्षणं द्रव्यान्तरमपि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬