🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

🌅 आज का शब्द
भंजक
वि भंगकारी । तोड़नेवाला
🔤 वर्ण-क्रम से शब्द देखें
तनौका । नावतंनाव । नोकातंकभय । डर । वह दुःख जो किसी प्रिय के वियोग से होतंकनकष्टमय जीवन । दुःख के साथ जीवन व्यतीत करनातंकापु वि॰ भयकारी । आतंक उत्पन्न करनेवालातङ्क्cl. 1. P. to live in distress, Dhātupतंगघोड़ों की जीन कसने का तस्मा । घोड़ों की पेटी । कसनतङ्गणm. pl. N. of a people (in the upper part of the valley of the Sarayū),…तंगदस्तकृपण । कंजूसतंगदस्तीकृपणता । कंजूसीतंगदिलकंजूसतंगनजरीदृष्टि की संकीर्णता । दृष्टि की अल्पतातंगमजरतुच्छ दृष्टि का । सीमित दृष्टिवाला । बहुत कम देखनेवालातङ्गल्व᳙ m. N. of an evil spirit, AV. viii, 6, 21तंगहालनिर्धन । गरीबतंगहालीतंग होने की स्थिति । कठिनाईतंगाएक प्रकार का पेड़तंगिशदे॰ 'तंगी'तंगीतंग या सँकरे होने का भाव । संकी— णँता । संकोचतङ्ग्cl. 1. P., ˚गति, to go, Dhātup. v, 41; to stumble, ib.; to tremble, ibतञ्च्(= √ त्वञ्च्) cl. 1. ˚चति, to goतंजनदे॰ 'ताजन'तञ्जलm. the Cātaka bird, Galतंजेबएक प्रकार का महीन और बढ़िया मलमलतञ्ज्v.l. for √ 2. तञ्च्, Dhātupतंडनृत्य । नाचतंडकखंलन पक्षीतंडवपु संज्ञा पुं॰ नुत्पविशेष । एक प्रकार का नाट । जैसे,— दोऊ रति पंडित अख…तण्डवतण्डm. pl. the descendants of Taṇḍa and Vataṇḍa g. कार्तकौजपादितंडामार डालना । वधतण्डाप्रचरor तण्डा—प्रतर, m. ? (a term relating to the SV.), Caraṇतण्डाप्रतरor तण्डा—प्रतर, m. ? (a term relating to the SV.), Caraṇतण्डालक्षणn. N. of a Sūtra of the SVतंडिएक बहुत प्राचीन ऋषि का नाम जिनका वर्णन महाभारत में आया है । इनके पुत्र…तण्डिपुत्रm. N. of a teacher, VāyuP. i, 61, 37तण्डिब्राह्मणn. = ˚ण्ड्य-ब्र्˚तण्डिवाहm. a barber, Galतंडीरपु संज्ञा पुं॰ तूणीर । तरकसतंडुमहादेव जी के नंदिकेश्वर । नंदीतंडुरणचावल का पानीतंडुरीणवह पानी जिसमें चावल धोया गया हो । चावल का धोवनतंडुलचावलतण्डुलकण्डनn. bran, Suśrतण्डुलकणm. a rice-grain, Hitतण्डुलकिण्वn. g. राज-दन्तादितण्डुलकुसुमबलिप्रकारor तण्डुल—कुसुम-बलि-विकार, m. pl. N. of a Kalā (q.v.)तण्डुलकुसुमबलिविकारor तण्डुल—कुसुम-बलि-विकार, m. pl. N. of a Kalā (q.v.)तंडुलजलचावल का पानी जो वैद्यक में बहुत हितकर बतलाया गया है । यह दो प्रकार से …तण्डुलदेवm. N. of a poet, Bhojapr. 162/163तण्डुलपरीक्षास्त्री तण्डुलेन परीक्षा । दिव्यभेदे तद्विधानं वीरमि० उक्तं यथा पितामहः…तण्डुलफलाf. long pepper, Lतण्डुलवैतालिकn. N. of the 5th Prakīrṇaka of the Jaina canonतंडुलाबायबिडंग । ककड़ी का पौधातंडुलांबुतंडुलजलतण्डुलिकmfn. fr. ˚ल, Pāṇ. v, 2, 115; Patतण्डुलिकाश्रमm. N. of a Tīrtha, Viṣṇ. lxxxv, 24 (v.l.), MBh. iii, 4084 (vv.ll. ˚डूल…तण्डुलिन्mfn. for ˚ल, Pāṇ. v, 2, 115; Patतंडुलियाचौलाई । चोराईतंडुलीएक प्रकार की ककड़ीतंडुलीकचौलाई का सागतंडुलीयचौलाई का सागतंडुलीयकबायबिड़ंगतंडुलीयिकाबायविडंगतण्डुलुm. Embelia Ribes, Lतंडुलूबायविड़ंग । बिड़ंगतंडुलेरचौलाई का सागतंडुलेरकचौलाई का सागतंडुलोत्थचावल का पानी । दे॰ 'तंडुल जल'तंडुलोत्थकदे॰ 'तंडुलोत्थ'तण्डुलोत्यतण्डुलात् तत्क्षालनादुत्तिष्ठति उद् + स्था--क । (चेलुनि) तण्डुलाम्बुनि…तंडुलोदकचावल का पानी । दे॰ 'तंडुलजल'तंडुलौघएक प्रकार का बाँस । कट— वाँसीतण्डूलिकाश्रमSee ˚डुल्˚तण्ड्(= √ तड्) cl. 1. Ā. ˚डते, to beat, Dhātup. viii, 28तण्ड्यायनीf. of ˚ण्ड्य, g. 2. लोहितादितंतपु † संज्ञा पुं॰ 'तन्तु'तंतमंतपु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'तत्र मंत्र'तंतरीपु संज्ञा पुं॰ वह तारवाले बाजे बजाता होतन्तस्दुःखे कण्ड्वा० अक० पर० सेट् । तन्तस्यति अतन्तस्यीत् अतन्तसीत्तन्तस्यIntens. √ तंस्, q.vतंतालपु संज्ञा पुं॰ पातालतंतिगौ । गायतन्तिचरmfn. going with (i.e. led by) a cord, TBr. iii, 3, 2, 5तन्तिजm. N. of a son of Kanavaka, Hariv. i, 34, 38तंतिपालसहदेव का वह नाम जिससे वह अज्ञातवास के विराट के यहाँ प्रसिद्ध थेतन्तिपालकm. = ˚ल, Sahadeva, Lतंतीपु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'तंत्री'तन्तीयज्ञm. a sacrifice performed for a तन्ति॑, MānGṛ. ii, 10तंतुसूत । डोरा । तागा । यौ॰— तंतुकीठतंतुकसरसोंतन्तुकरणn. spinning, Sud. on ĀpGṛ. viii, 12तन्तुकर्त्तृm. ‘propagating the succession of a family (कुल-)’ = कुल-तन्तु (q.v.),…तन्तुकार्यn. ‘thread-work’, a web, SarvUpतंतुकाष्ठजुलाहों की एक लकड़ी जिसे तूली कहते हैंतंतुकीनाड़ीतंतुकीटमकड़ीतन्तुकृन्तनn. cutting off the propagation of a family, BhP. vi, 5, 43तन्तुक्रियाf. spinning work, Hār. on ĀpGṛ. x, 10तंतुजालनसों का समूह (वैद्यक)तंतुणएक बड़ी मछलीतन्तुत्वn. the consisting of threads, Sarvad. xi, 118तंतुनदे॰ 'तंतुण'तंतुनागमगरतंतुनाभमकड़ीतंतुनिर्यासताड़ का पेड़तंतुपर्वश्रावण की पूर्णिमा जिस दिन रखी बाँधी जाती है । रक्षाबंधनतन्तुपर्वन्n. ‘thread-festival’, the day of full moon in month Śrāvaṇa (anniversa…तंतुभसरसोंतन्तुभूतmfn. being the propagator of a family, MBh. iii, 258, 11तन्तुमतीf. an oblation offered to that Agni, ĀpŚr. ix, 8, 5, Schतंतुमत्आगतन्तुमध्यmf(आ)n. having a thread-like waist, Priy. iv, 2तंतुमान्आगतंतुरमृणाल । भसीड़ । मुरार । कमल की जड़ । कमलनालतंतुलदे॰ 'तंतुर'तन्तुवर्द्धनत्रि० तन्तुं सन्तानं संसारं वा वर्द्धयति छिनत्ति वा वृध--वृद्धौ णिच् ल…तंतुवर्धनजाति को बढ़ानेवालातंतुवादकतंत्री । बीन आदि तार के बाजे बजानेवालातंतुवाद्यतारवाला बाजातन्तुवानn. weaving, Nyāyam. vii, 3, 21, Sch
📖 इस कोश में क्या-क्या है
  • 🟠 हिन्दी शब्दसागर — 137,370 प्रविष्टियाँ
  • 🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 193,977 प्रविष्टियाँ
  • 🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश — 33,683 प्रविष्टियाँ
  • 🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत) — 48,613 प्रविष्टियाँ
  • 🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत) — 38,911 प्रविष्टियाँ
  • 📗 अमरकोश — पर्याय-शब्द (इसी साइट का अमरकोश)

हर शब्द पर: सभी कोशों के अर्थ एक साथ, व्याकरण (लिंग/शब्द-भेद), व्युत्पत्ति, शास्त्रीय उद्धरण, मूल मुद्रित पृष्ठ का लिंक, अमरकोश के पर्याय, उससे बने समास/शब्द, और वे शब्द जिनके अर्थ में यह शब्द आता है। अर्थ में किसी शब्द को छूकर उसका भी अर्थ देख सकते हैं।

स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें