🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:01:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आभास
ābhāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आभास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रतिबिंब । छाया । झलक । जैसे,— हिंदू समाज में वैदिक धर्म का आभास मात्र रह गया है ।
२. पता । संकेत । जैसे,— उनकी बातों से कुछ आभास मिलेगा कि वे किसको चाहते हैं । क्रि॰ प्र॰ देना ।—पाना ।—मिलना । ३मिथ्या ज्ञान । जैसे,—सर्प में रस्सी का आभास । यौ॰.—प्रमाणाभाष । विरोधाभाष । रसाभास । हेत्वाभास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-भास m. splendour, light, R.; Vedāntas. 195
colour, appearance, R.; Suśr.; Bhag.
semblance, phantom, phantasm of the imagination
mere appearance, fallacious appearance, Vedāntas.; ŚāṅkhŚr.
reflection
intention, purpose
(in log.) fallacy, semblance of a reason, sophism, an erroneous though plausible argument (regarded by logicians as of various kind)
आ-भास mfn. ifc. looking like, having the mere appearance of a thing, Gaut.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (145,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आभासः [भास्-अच्] 1 Splendour, light, lustre. --2 A reflection; तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासात्तु घटः स्फुरेत् Vedānta. --3 (a) Resemblance, likeness; oft. at the end of comp.; नभश्च रुधिराभासं Rām. &c.; चिदाभास, (b) Semblance, phantom; युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः S.B.; तत्साहसाभासं Māl. 2 looks like wantonness. --4 Any unreal or fallacious appearance (as in हेत्वाभास); पुनरुक्तवदाभासः S. D. --5 A fallacy, fallacious reasoning, semblance of a reason, an erroneous but plausible argument; see हेत्वाभास; S. D. 270. --6 An intention, purpose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0247-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभास पु० आभासते आ + भास अच् । उपाधितुल्यतया भासमाने १ प्रतिविम्बे “आभासोरूपसूर्य्यकवत्” शा० सू० “बुद्धिवृत्तिचिदाभासौ द्वावेतौ व्याप्नुतो घटम् । तत्रा- ज्ञानं धिया नश्येदाभासात्तु घटः स्फुरेत्” वेदा० का० । २ दुष्टे हेत्वादौ “हेत्वाभासाश्च पञ्चधा” भाषा० । “सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणमसाध्यसमातीतकाला हेत्वा- भासाः” गौ० सू० । पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षा- सत्त्वाबाधितत्वासत्प्रतिपक्षितत्वोपपन्नोहेतुर्गमकः स इवा- भासत इति हेत्वाभासस्तेन तद्भिन्नत्वे सति तद्धर्म्म- वत्त्वम् पञ्चरूपोपपन्नत्वाभावे सति तद्रूपेणाभासमानत्वं हेत्वाभासत्वमिति फलितार्थः “हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः” गौ० सू० । एवं प्रमाणाभासः युक्त्याभासः आग- माभासैत्यादावपि प्रामाण्याद्यभाववत्त्वे सति प्रमा- णादिरूपेणाभासमानत्वमर्थः । “एवं बहवो विप्रतिप- न्नायुक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः” शा० भा० । [] तथा च यद्वाचकपदोत्तरमाभासशब्दः प्रयुज्यते तस्य दुष्टत्वंतेन गम्यते । रसाभासादावपि तिर्य्य ग्योन्यादिगत- त्वेन परनायकगतत्वेन च दुष्टत्वाद्रसाभासत्वम् । पुनरुक्त- वदाभासादौ च न दुष्टत्वम् किन्तु पुनरुक्तभिन्नत्वेनाभास- मानत्वात् वस्तुतोऽपुनरुक्त्वमेव गम्यते इत्येव तत्र विशेषः । “रस्यत इति रस इति व्युत्पत्तिदर्शनात् भायतदाभासादयोऽपि गृह्यन्ते” सा० द० तत्र रसाभासः “मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे” इत्यादि । “अत्र हि सम्भोग शृङ्गारस्य तिर्य्यग्विषयत्वाद्रसाभासत्वम्” सा० द० । “आपा- ततोयदर्थस्य पुनरुक्तावभासनम् । पुनरुक्तवदाभासः” सा० द० । भावे घञ् । ३ तुल्यप्रकाशे । आभा- स्यतेऽनेन आ + भास--णिच्--करणे अच् । ग्रन्थावतार- णार्थं ४ ग्रन्थाभिप्रायवर्ण्णने व्याख्यानांशभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभासः, पुं, (आङ् + भास् + पचाद्यच् ।) सदृशः । प्रतिविम्बं । इति वेदान्तः ॥ दीप्तिः । अभिप्रायः ॥ (प्रतिविम्बादिवदवास्तवस्वरूपमविद्याकार्य्यं, मृ- षाबुद्धिः । यथा अध्यात्मरामायणे, -- “आभाषस्तु मृषाबुद्धिरविद्याकार्य्यमुच्यते । अविच्छिन्नं तु तद्ब्रह्म विच्छेदस्तु विकल्पतः ॥ आभासत्वपरं विम्बभूतमेवं त्रिधा चितिः । साभासबुद्धेः कर्त्तृत्वमवच्छिन्ने विकारिणि” ॥ तथा च पञ्चदशी ६ -- ७ । “चित्राधारेण वस्त्रेण सदृशा इव कल्पिताः । पृथक् पृथक् चिदाभासश्चैतन्याध्यस्तदेहिनां ॥ कल्प्यन्ते जीवनामानो बहुधा संसरत्न्यमी । वस्त्राभासे स्थितान् वर्णान् यद्वदाधारवस्त्रगान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-179-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आभास" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें