🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:22:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इंगित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इंगित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इंगित

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इंगित
इंगित
iṃgita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मन के भाव प्रकट करने वाली चेष्टा (3.2.15) आकार · इंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इंगित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰इड़िगत]
१. ह्वदय के अभिप्राय को व्य़क्त करनेवाली आंगिक चेष्टा ।
२. संकेतचिह्नन । इशारा । ।उ॰—तरुगण अपनी शाखाओं से इंगित करके उसे दिखाते मार्ग ।—कानन॰, पृ॰ ५७ ।
३. अभिप्राय । मन का विचार या भाव (को॰) ।
४. हिलना डोलना । चलन (को॰) ।
इंगित २ वि॰
१. हिलका हुआ ।
२. चलित । कंपित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इङ्गित n. palpitation
change of the voice, internal motion, motion of various parts of the body as indicating the intentions
hint, sign, gesture
aim, intention, real but covert purpose, Mn.; R.; MBh.; Suśr.; Hit.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (164,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इंगित p. p. Moved, shaken. --तं [भावे-क्त] 1 Palpitation, shaking. --2 Internal thought, inward thought or secret aim, intention, purpose; ˚आकारवेदिभिः K. 7; Pt. 1. 43; अगूढसद्भावमितींगितज्ञया Ku. 5. 62; तस्य संवृतमंत्रस्य गूढाकारेंगितस्य च R. 1. 20; Śi. 9. 69. --3 A hint, sign, gesture; Pt. 1. 44. --4 Particularly, the gesture or motion of the various limbs of the body indicating one's intentions; gesture suited to betray internal feelings; आकारैरिंगितैर्गत्या … गृह्यतेंऽतर्गतं मनः Ms. 8. 26. --Comp. --कोविद, --ज्ञ a. skilled in the interpretation of internal sentiments by external gestures, understanding signs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0274-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इङ्गित न० इगि--भावे क्त । १ चलने २ हृद्गतभावावेदके चेष्टा विशेषे “इङ्गितं हृद्गतो भावः इति” सज्जनोक्ते ३ हृदय- स्थे भावे । “अगूढसद्भावमितीङ्गितज्ञया” कुमा० “बाह्यै र्विभावयेल्लिङ्गैर्भावमन्तर्गतं नृणाम् । स्वररर्ण्णोङ्गिता कारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च” मनुना तस्य अन्तर्गतभावा वेदकत्वमुक्तम् । “तत्र स्वरो गद्गदादिः, वर्ण्णोऽस्वाभाविकः इङ्गितं स्वेदवेपथुरोमञ्चादि” व्यव० त० रघु० । “स विद्यादस्य कृत्यानि निगूढेङ्कितचेष्टितैः” आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम्” “इङ्गिताकारचेष्टा- ज्ञं शुचिं दक्षं कुलोद्भवम्” मनुः । “तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च” रघुः । कर्त्तरि क्त ४ चलिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इङ्गितं, क्ली, (इगि + क्त ।) अभिप्रायानुरूपचेष्टा- विष्करणं । ठार सङ्केत । इत्यादि भाषा । तत्य- य्यायः । आकारः २ इङ्गः ३ । इत्यमरः ॥ गमनं । चेष्टा । इति हेमचन्द्रः ॥ (“आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवक्त्रविकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः” ॥ हितोपदेशे सुहृद्भेदः । (तथाच रघुः १ । २० ।) [] “तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-204-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इंगित" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इंगितउमा-कोश इंगित: ह्वदय के अभिप्राय को व्य़क्त करनेवाली आंगिक चेष्टा 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इंगित 📚 ➤ ह्वदय के अभिप्राय को व्य़क्त करनेवाली आंगिक चेष्टा उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इंगित 📚ह्वदय के अभिप्राय को व्य़क्त करनेवाली आंगिक चेष्टा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें