🕉️ 16 October 2026, Friday · 04:13:39 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

नत्वा सरस्वतीं देवीं शुद्धां गुण्यां करोम्यहम् ।
पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीम् ॥
शुद्ध और गुणमयी देवी सरस्वती को नमस्कार करके मैं (वरदराज) पाणिनीय व्याकरण में प्रवेश के लिये "लघुसिद्धान्तकौमुदी" की रचना करता हूँ।

भट्टोजिदीक्षित की वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी का संक्षिप्त रूप — उन्हीं के शिष्य वरदराजाचार्य ने आरम्भिक विद्यार्थियों के लिये प्रकरण-क्रम से पाणिनि के लगभग 1270 आवश्यक सूत्रों को वृत्ति व उदाहरणों सहित यहाँ रखा। हर सूत्र के साथ मूल वृत्ति, उसका हिन्दी अनुवाद और समझने हेतु सरल व्याख्या दी गई है। सूत्र-क्रमांक पर छूकर सीधा उस सूत्र तक जाएँ; वृत्ति में [96] जैसे सन्दर्भ भी कड़ी हैं।

तिङन्त (धातुरूप)

179 सूत्र१२. भ्वादयःभ्वादिगण 53 सूत्र१३. अदादयःअदादिगण 25 सूत्र१४. जुहोत्यादयःजुहोत्यादिगण 16 सूत्र१५. दिवादयःदिवादिगण 6 सूत्र१६. स्वादयःस्वादिगण 15 सूत्र१७. तुदादयःतुदादिगण 7 सूत्र१८. रुधादयःरुधादिगण 9 सूत्र१९. तनादयःतनादिगण 10 सूत्र२०. क्र्यादयःक्र्यादिगण 3 सूत्र२१. चुरादयःचुरादिगण 7 सूत्र२२. ण्यन्तप्रक्रियाणिजन्त (प्रेरणार्थक) 6 सूत्र२३. सन्नन्तप्रक्रियासन्नन्त (इच्छार्थक) 7 सूत्र२४. यङन्तप्रक्रियायङन्त (पुनः-पुनः/अतिशय) 2 सूत्र२५. यङ्लुगन्तप्रक्रियायङ्लुगन्त 10 सूत्र२६. नामधातवःनामधातु 1 सूत्र२७. कण्ड्वादयःकण्ड्वादि 14 सूत्र२८. आत्मनेपदप्रक्रियाआत्मनेपद-विधान 6 सूत्र२९. परस्मैपदप्रक्रियापरस्मैपद-विधान 9 सूत्र३०. भावकर्मप्रक्रियाभाववाच्य-कर्मवाच्य 1 सूत्र३१. कर्मकर्तृप्रक्रियाकर्मकर्तृ 5 सूत्र३२. लकारार्थप्रक्रियालकारों के अर्थ

तद्धित

6 सूत्र४४. तद्धिते साधारणप्रत्ययाःतद्धित — साधारण प्रत्यय 30 सूत्र४५. अपत्याधिकारःअपत्य (सन्तान) अर्थ 23 सूत्र४६. रक्ताद्यर्थकाःरक्त आदि अर्थ 12 सूत्र४७. चातुरर्थिकाःचातुरर्थिक 42 सूत्र४८. शैषिकाःशैषिक 6 सूत्र४९. विकारार्थकाःविकार अर्थ 14 सूत्र५०. ठगधिकारःठक् अधिकार 6 सूत्र५१. यदधिकारःयत् अधिकार 6 सूत्र५२. छयदधिकारःछ-यत् अधिकार 8 सूत्र५३. ठञधिकारःठञ् अधिकार 13 सूत्र५४. भावकर्मार्थाः (त्वतलधिकारः)भाव-कर्म अर्थ (त्व-तल्) 21 सूत्र५५. पाञ्चमिकाःपाञ्चमिक 12 सूत्र५६. मत्वर्थीयाःमत्वर्थीय (वाला अर्थ) 20 सूत्र५७. प्राग्दिशीयाःप्राग्दिशीय (विभक्ति-संज्ञक) 20 सूत्र५८. प्रागिवीयाःप्रागिवीय (तर-तम आदि) 10 सूत्र५९. स्वार्थिकाःस्वार्थिक

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें