अनुवृत्ति/अधिकार: अनेकम्, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा
वृत्तिः
अनेकं सुबन्तं चार्थे वर्तमानं वा समस्यते स द्वन्द्वः। समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः। तत्र 'ईश्वरं गुरुं च भजस्व' इति परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्यैकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः। 'भिक्षामट गां चानय' इत्यन्यतरस्यानुषङ्गिकत्वेन अन्वयोऽन्वाचयः। अनयोरसामर्थ्यात्समासो न। 'धवखदिरौ छिन्धि' इति मिलितानामन्वय इतरेतरयोगः। 'संज्ञापरिभाषम्' इति समूहः समाहारः॥
हिन्दी अनुवाद
'च' के अर्थ में वर्तमान अनेक सुबन्त विकल्प से समास पाते हैं, वह द्वन्द्व है। समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग और समाहार — ये 'च' के अर्थ हैं। 'ईश्वरं गुरुं च भजस्व' — परस्पर निरपेक्ष अनेक का एक (क्रिया) में अन्वय समुच्चय है। 'भिक्षाम् अट गां च आनय' — एक का गौण रूप से अन्वय अन्वाचय है। इन दोनों में सामर्थ्य न होने से समास नहीं। 'धवखदिरौ छिन्धि' — मिले हुओं का अन्वय इतरेतरयोग है। 'संज्ञापरिभाषम्' — समूह समाहार है।
सरल व्याख्या
द्वन्द्व = 'और' से जुड़े पदों का समास, दोनों पद प्रधान: रामलक्ष्मणौ (राम और लक्ष्मण), पाणिपादम् (हाथ-पैर का समूह — समाहार)।
अनुवृत्ति/अधिकार: टच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
चवर्गान्ताद्दषहान्ताच्च द्वन्द्वाट्टच् स्यात्समाहारे । वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम् । त्वक्स्रजम् । शमीदृषदम् । वाक्त्विषम् । छत्रोपानहम् । समाहारे किम् ? प्रावृट्शरदौ ॥ इति द्वन्द्वः ॥ ५ ॥
हिन्दी अनुवाद
चवर्गान्त और द, ष, ह अन्त वाले द्वन्द्व से समाहार में टच् होता है। वाक् च त्वक् च = वाक्त्वचम्; त्वक्स्रजम्, शमीदृषदम्, वाक्त्विषम्, छत्रोपानहम्। समाहार क्यों? प्रावृट्शरदौ। (द्वन्द्व समाप्त।)
सरल व्याख्या
छत्रोपानहम् (छाता और जूता) — अन्त में अ। (द्वन्द्व पूर्ण।)