📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी
वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या
← सभी प्रकरण
४३. समासान्ताः
समासान्त प्रत्यय · सूत्र 988–991 (4)
मूल वृत्ति
हिन्दी अनुवाद
सरल व्याख्या
९८८
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.74
ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
अ अनक्षे इटिच्छेदः । ऋगाद्यन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवोऽक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः । विष्णुपुरम् । विमलापं सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः । दृडधूरक्षः । सखिपथः । रम्यपथो देशः ॥
हिन्दी अनुवाद
'अ अनक्षे' — ऐसा पदच्छेद है। ऋक्, पुर्, अप्, धुर्, पथिन् अन्त वाले समास का 'अ' प्रत्यय अन्त्यावयव होता है; पर अक्ष (धुरी) में जो धुर्, तदन्त को नहीं। अर्धर्चः, विष्णुपुरम्, विमलापं सरः, राजधुरा। अक्ष में तो — अक्षधूः, दृढधूः अक्षः। सखिपथः, रम्यपथः देशः।
सरल व्याख्या
समासान्त अ: अर्ध + ऋच् → अर्धर्चः, विष्णु + पुर् → विष्णुपुरम्, राज + धुर् → राजधुरा।
९८९
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.76
अक्ष्णोऽदर्शनात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
अचक्षुःपर्यायादक्ष्णोऽच् स्यात्समासान्तः। गवामक्षीव गवाक्षः॥
हिन्दी अनुवाद
चक्षु के पर्याय से भिन्न (अर्थ वाले) अक्षि से अच् समासान्त होता है। गवाम् अक्षि इव = गवाक्षः।
सरल व्याख्या
गवाक्षः (खिड़की — गाय की आँख जैसा, यहाँ आँख का अर्थ नहीं)।
९९०
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.85
उपसर्गादध्वनः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
प्रगतोऽध्वानं प्राध्वोरथः॥
हिन्दी अनुवाद
उपसर्ग से (परे) अध्वन् से (अच्)। प्रगतः अध्वानं = प्राध्वः रथः।
सरल व्याख्या
प्राध्वः (मार्ग पर निकला)।
९९१
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.69
न पूजनात् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
पूजनार्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराजा । अतिराजा ॥ इति समासान्ताः ॥
हिन्दी अनुवाद
पूजन-अर्थक (शब्दों) से परे (शब्दों) से समासान्त नहीं होते। सुराजा, अतिराजा। (समासान्त समाप्त।)
सरल व्याख्या
सु (अच्छा) के साथ समासान्त नहीं: सुराजा (सुराजः नहीं)। (समास प्रकरण पूर्ण।)
मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in