📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी
वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या
← सभी प्रकरण
४१. बहुव्रीहिः
बहुव्रीहि समास · सूत्र 960–979 (20)
मूल वृत्ति
हिन्दी अनुवाद
सरल व्याख्या
९६०
संज्ञासूत्रम् · बहुव्रीहिसंज्ञा अष्टा० 2.2.23
शेषो बहुव्रीहिः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा
वृत्तिः
अधिकारोऽयं प्राग्द्वन्द्वात्॥
हिन्दी अनुवाद
यह अधिकार द्वन्द्व से पहले तक है।
सरल व्याख्या
आगे के समास 'बहुव्रीहि' कहलाते हैं।
९६१
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.24
अनेकमन्यपदार्थे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा
वृत्तिः
अनेकं प्रथमान्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः॥
हिन्दी अनुवाद
अनेक प्रथमान्त (पद) अन्य पद के अर्थ में वर्तमान हों तो विकल्प से समास पाते हैं, वह बहुव्रीहि है।
सरल व्याख्या
बहुव्रीहि में कोई भी पद प्रधान नहीं, समास किसी तीसरे का विशेषण बनता है: पीताम्बरः = पीला वस्त्र है जिसका (विष्णु)।
९६२
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.35
सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पूर्वम्, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा
वृत्तिः
सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुव्रीहौ पूर्वं स्यात्। अत एव ज्ञापकाद्व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः॥
हिन्दी अनुवाद
बहुव्रीहि में सप्तम्यन्त और विशेषण पहले होता है। इसी ज्ञापक से व्यधिकरण पदों का भी बहुव्रीहि होता है।
सरल व्याख्या
बहुव्रीहि में विशेषण पहले: पीताम्बरः (अम्बरपीत नहीं)। कण्ठेकालः (भिन्न विभक्ति वाला — व्यधिकरण बहुव्रीहि)।
९६३
विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.9
हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अलुग्, उत्तरपदे
वृत्तिः
हलन्ताददन्ताच्च सप्तम्या अलुक्। कण्ठेकालः। प्राप्तमुदकं यं स प्राप्तोदको ग्रामः। ऊढरथोऽनड्वान्। उपहृतपशू रुद्रः। उद्धृतौदना स्थाली। पीताम्बरो हरिः। वीरपुरुषको ग्रामः। «प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः» (वार्त्तिकम्)। प्रपतितपर्णः, प्रपर्णः। «नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः» (वार्त्तिकम्) । अविद्यमानपुत्रः, अपुत्रः॥
हिन्दी अनुवाद
संज्ञा में हलन्त और अदन्त से सप्तमी का अलुक् होता है। कण्ठेकालः। प्राप्तम् उदकं यं सः = प्राप्तोदकः ग्रामः; ऊढः रथः येन सः = ऊढरथः अनड्वान्; उपहृतः पशुः यस्मै = उपहृतपशुः रुद्रः; उद्धृतः ओदनः यस्याः = उद्धृतौदना स्थाली; पीतम् अम्बरं यस्य = पीताम्बरः हरिः; वीराः पुरुषाः यस्मिन् = वीरपुरुषकः ग्रामः। (वार्तिक) प्र आदि से धातुज (उत्तरपद) का बहुव्रीहि, और विकल्प से उत्तरपद का लोप — प्रपतितपर्णः/प्रपर्णः। (वार्तिक) नञ् से अस्ति-अर्थक (उत्तरपद) का बहुव्रीहि, और विकल्प से उत्तरपद-लोप — अविद्यमानपुत्रः/अपुत्रः।
सरल व्याख्या
बहुव्रीहि के उदाहरण सब विभक्तियों के विग्रह से: प्राप्तोदकः (जिसे जल प्राप्त हुआ), ऊढरथः (जिसने रथ ढोया), उपहृतपशुः (जिसे पशु भेंट किया), पीताम्बरः, अपुत्रः (पुत्रहीन)। कण्ठेकालः (शिव)।
९६४
अतिदेशसूत्रम् · उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः अष्टा० 6.3.34
स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: उत्तरपदे
वृत्तिः
उक्त पुंस्कादनूङ् ऊङोऽभावोऽस्यामिति बहुव्रीहिः। निपातनात्पञ्चम्या अलुक् षष्ठ्याश्च लुक्। तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्त पुंस्कं तस्मात्पर ऊङोऽभावो यत्र तथाभूतस्य स्त्रीवाचकशब्दस्य पुंवाचकस्येव रूपं स्यात् समानाधिकरणे स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे न तु पूरण्यां प्रियादौ च परतः। गोस्त्रियोरिति ह्रस्वः। चित्रगुः। रूपवद्भार्यः। अनूङ् किम्? वामोरूभार्यः॥ पूरण्यां तु -
हिन्दी अनुवाद
'उक्तपुंस्कात् अनूङ्' — ऊङ् का अभाव है जिसमें, यह बहुव्रीहि; निपातन से पञ्चमी का अलुक् और षष्ठी का लुक्। समान प्रवृत्ति-निमित्त में जो पुंलिङ्ग में भी कहा गया हो, उससे परे ऊङ् का अभाव हो, ऐसे स्त्रीवाचक शब्द का पुंवाचक जैसा रूप होता है, समानाधिकरण स्त्रीलिङ्ग उत्तरपद परे रहते, पर पूरणी और प्रिया आदि परे रहते नहीं। 'गोस्त्रियोः' से ह्रस्व — चित्रगुः; रूपवद्भार्यः। अनूङ् क्यों? वामोरूभार्यः। पूरणी में तो (आगे)।
सरल व्याख्या
पुंवद्भाव: बहुव्रीहि में स्त्रीलिङ्ग विशेषण पुंलिङ्ग रूप में: रूपवती भार्या यस्य = रूपवद्भार्यः (रूपवतीभार्यः नहीं); चित्राः गावः यस्य = चित्रगुः।
९६५
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.116
अप् पूरणीप्रमाण्योः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
पूरणार्थप्रत्ययान्तं यत्स्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच्च बहुव्रीहेरप्स्यात्। कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः। स्त्री प्रमाणी यस्य स स्त्रीप्रमाणः। अप्रियादिषु किम्? कल्याणीप्रिय इत्यादि॥
हिन्दी अनुवाद
पूरण-अर्थक प्रत्ययान्त जो स्त्रीलिङ्ग, तदन्त से और प्रमाणी-अन्त से बहुव्रीहि में अप् होता है। कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः = कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः; स्त्री प्रमाणी यस्य सः = स्त्रीप्रमाणः। अप्रियादि क्यों? कल्याणीप्रियः इत्यादि।
सरल व्याख्या
कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः (जिन रातों में पाँचवीं कल्याणी हो)।
९६६
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.113
बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
स्वाङ्गवाचिसक्थ्यक्ष्यन्ताद्बहुव्रीहेः षच् स्यात् । दीर्घसक्थः । जलजाक्षी । स्वाङ्गात्किम् ? दीर्घसक्थि शकटम् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः । अक्ष्णोऽदर्शनादिति वक्ष्यमाणोऽच् ॥
हिन्दी अनुवाद
स्वाङ्ग-वाचक सक्थि और अक्षि अन्त वाले बहुव्रीहि से षच् होता है। दीर्घसक्थः, जलजाक्षी। स्वाङ्ग क्यों? दीर्घसक्थि शकटम्; स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः — 'अक्ष्णोऽदर्शनात्' से आगे कहा जाने वाला अच्।
सरल व्याख्या
जलजाक्षी (कमल-नयनी), दीर्घसक्थः (लम्बी जाँघ वाला)।
९६७
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.115
द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
आभ्यां मूर्ध्नः षः स्याद्बहुव्रीहौ। द्विमूर्धः। त्रिमूर्धः॥
हिन्दी अनुवाद
बहुव्रीहि में द्वि और त्रि से (परे) मूर्धन् से ष होता है। द्विमूर्धः, त्रिमूर्धः।
सरल व्याख्या
त्रिमूर्धः (तीन सिर वाला)।
९६८
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.117
अन्तर्बहिर्भ्यां च लोम्नः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, अप्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
आभ्यां लोम्नोऽप्स्याद्बहुव्रीहौ। अन्तर्लोमः। बहिर्लोमः॥
हिन्दी अनुवाद
बहुव्रीहि में अन्तर् और बहिस् से (परे) लोमन् से अप् होता है। अन्तर्लोमः, बहिर्लोमः।
सरल व्याख्या
बहिर्लोमः (बाहर बालों वाला)।
९६९
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.138
पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, उपमानात्, च, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
हस्त्यादिवर्जितादुपमानात्परस्य पादशब्दस्य लोपः स्याद्बहुव्रीहौ। व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात्। अहस्त्यादिभ्यः किम्? हस्तिपादः। कुसूलपादः॥
हिन्दी अनुवाद
हस्ति आदि को छोड़कर, उपमान से परे पाद शब्द का बहुव्रीहि में लोप होता है। व्याघ्रस्य इव पादौ अस्य = व्याघ्रपात्। अहस्त्यादि क्यों? हस्तिपादः, कुसूलपादः।
सरल व्याख्या
व्याघ्रपात् (बाघ जैसे पैरों वाला) — पाद → पात्।
९७०
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.140
संख्यासुपूर्वस्य ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
पादस्य लोपः स्यात्समासान्तो बहुव्रीहौ। द्विपात्। सुपात्॥
हिन्दी अनुवाद
संख्या और सु पूर्व वाले पाद (के अन्त्य) का बहुव्रीहि में समासान्त लोप होता है। द्विपात्, सुपात्।
सरल व्याख्या
द्विपात् (दो पैरों वाला), चतुष्पात्।
९७१
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.148
उद्विभ्यां काकुदस्य ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, लोपः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
लोपः स्यात्। उत्काकुत्। विकाकुत्॥
हिन्दी अनुवाद
उत् और वि से (परे) काकुद का लोप होता है। उत्काकुत्, विकाकुत्।
सरल व्याख्या
उत्काकुत् (ऊँचे तालु वाला)।
९७२
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.149
पूर्णाद्विभाषा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, लोपः, काकुदस्य, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
पूर्णकाकुत्। पूर्णकाकुदः॥
हिन्दी अनुवाद
पूर्ण से (परे काकुद का लोप) विकल्प से। पूर्णकाकुत्, पूर्णकाकुदः।
९७३
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.150
सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, लोपः, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
सुदुर्भ्यां हृदयस्य हृद्भावो निपात्यते। सुहृन्मित्रम्। दुर्हृदमित्रः॥
हिन्दी अनुवाद
सु और दुर् से हृदय को 'हृद्' भाव निपातन है (मित्र और अमित्र अर्थ में)। सुहृत् = मित्र, दुर्हृत् = अमित्र।
सरल व्याख्या
सुहृद् (अच्छे हृदय वाला — मित्र), दुर्हृद् (शत्रु)।
९७४
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.151
उरःप्रभृतिभ्यः कप् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
हिन्दी अनुवाद
(वृत्ति नहीं) उरस् आदि से (बहुव्रीहि में) कप् होता है।
सरल व्याख्या
व्यूढोरस्कः (चौड़ी छाती वाला)।
९७५
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.38
सोऽपदादौ ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विसर्जनीयस्य, कुप्वोः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
पाशकल्पककाम्येषु विसर्गस्य सः॥
हिन्दी अनुवाद
पाश, कल्प, क, काम्य परे रहते (अपदादि में) विसर्ग को स होता है।
सरल व्याख्या
पयः + कल्प → पयस्कल्प।
९७६
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.48
कस्कादिषु च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विसर्जनीयस्य, कुप्वोः, सः, षः, समासे, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
एष्विण उत्तरस्य विसर्गस्य षोऽन्यस्य तु सः। इति सः। व्यूढोरस्कः॥
हिन्दी अनुवाद
कस्क आदि में इण् से परे विसर्ग को ष, अन्य (से परे) को स होता है। इससे स — व्यूढोरस्कः।
सरल व्याख्या
व्यूढ + उरः + क → व्यूढोरस्कः।
९७७
विधिसूत्रम् अष्टा० 8.3.39
इणः षः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: विसर्जनीयस्य, कुप्वोः, अपदादौ, सः, पदस्य, पूर्वत्रासिद्धम्, संहितायाम्
वृत्तिः
इण उत्तरस्य विसर्गस्य षः पाशकल्पककाम्येषु परेषु। प्रियसर्पिष्कः॥
हिन्दी अनुवाद
पाश, कल्प, क, काम्य परे रहते इण् से परे विसर्ग को ष होता है। प्रियसर्पिष्कः।
सरल व्याख्या
प्रियसर्पिष्कः (जिसे घी प्रिय हो)।
९७८
विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.36
निष्ठा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पूर्वम्, बहुव्रीहौ, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा
वृत्तिः
निष्ठान्तं बहुव्रीहौ पूर्वं स्यात्। युक्तयोगः॥
हिन्दी अनुवाद
बहुव्रीहि में निष्ठान्त (पद) पहले होता है। युक्तयोगः।
सरल व्याख्या
युक्तः योगः येन = युक्तयोगः (क्त-अन्त पहले)।
९७९
विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.154
शेषाद्विभाषा ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: बहुव्रीहौ, कप्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
अनुक्तसमासान्ताद्बहुव्रीहेः कब्वा । महायशस्कः, महायशाः ॥ इति बहुव्रीहिः ॥ ४ ॥
हिन्दी अनुवाद
जिसके समासान्त नहीं कहे गए, ऐसे बहुव्रीहि से विकल्प से कप् होता है। महायशस्कः, महायशाः। (बहुव्रीहि समाप्त।)
सरल व्याख्या
महायशस्कः / महायशाः (महान् यश वाला)। (बहुव्रीहि पूर्ण।)
मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in