🕉️ 16 October 2026, Friday · 05:18:35 AM · CDSHARMA.IN

📜 लघुसिद्धान्तकौमुदी

वरदराजाचार्य कृत · पाणिनीय सूत्र, मूल वृत्ति, हिन्दी अनुवाद एवं सरल व्याख्या

← सभी प्रकरण

४०. तत्पुरुषः

तत्पुरुष समास · सूत्र 917–959 (43)
९१७ संज्ञासूत्रम् · तत्पुरुषसंज्ञा अष्टा० 2.1.22
तत्पुरुषः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
अधिकारोऽयं प्राग्बहुव्रीहेः॥
हिन्दी अनुवाद
यह अधिकार बहुव्रीहि से पहले तक है।
सरल व्याख्या
आगे के समास 'तत्पुरुष' कहलाते हैं — इनमें प्रायः उत्तरपद प्रधान होता है।
९१८ संज्ञासूत्रम् · द्विगुसंज्ञा अष्टा० 2.1.23
द्विगुश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञकः स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
द्विगु भी तत्पुरुष-संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
संख्यावाची पूर्वपद वाला द्विगु भी तत्पुरुष का ही भेद है।
९१९ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.24
द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह वा समस्यते स च तत्पुरुषः। कृष्णं श्रितः कृष्णश्रित इत्यादि॥
हिन्दी अनुवाद
द्वितीयान्त (पद), श्रित आदि (शब्द जिनकी प्रकृति हैं ऐसे) सुबन्तों के साथ विकल्प से समास को प्राप्त होता है, और वह तत्पुरुष है। कृष्णं श्रितः = कृष्णश्रितः इत्यादि।
सरल व्याख्या
द्वितीया तत्पुरुष: कृष्णश्रितः (कृष्ण के आश्रित), दुःखातीतः (दुःख को पार किया), ग्रामगतः।
९२० विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.30
तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थेन च सह वा प्राग्वत्। शङ्कुलया खण्डः शङ्कुलाखण्डः । धान्येनार्थो धान्यार्थः। तत्कृतेति किम्? अक्ष्णा काणः॥
हिन्दी अनुवाद
तृतीयान्त, तृतीयान्त-अर्थ से किए गए गुणवचन के साथ और 'अर्थ' शब्द के साथ विकल्प से पूर्ववत् (समास)। शङ्कुलया खण्डः = शङ्कुलाखण्डः; धान्येन अर्थः = धान्यार्थः। तत्कृत क्यों? अक्ष्णा काणः (आँख से काना — यहाँ नहीं)।
सरल व्याख्या
तृतीया तत्पुरुष: शङ्कुलाखण्डः (सरौते से किया टुकड़ा), धान्यार्थः (धान्य से प्रयोजन)।
९२१ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.32
कर्तृकरणे कृता बहुलम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तृतीया, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
कर्तरि करणे च तृतीया कृदन्तेन बहुलं प्राग्वत्। हरिणा त्रातो हरित्रातः। नखैर्भिन्नः नखभिन्नः। «कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्» (वार्त्तिकम्)। नखनिर्भिन्नः॥
हिन्दी अनुवाद
कर्ता और करण में तृतीया, कृदन्त के साथ बहुलता से पूर्ववत् (समास)। हरिणा त्रातः = हरित्रातः; नखैः भिन्नः = नखभिन्नः। (वार्तिक) कृत् के ग्रहण में गति और कारक पूर्व वाले का भी ग्रहण — नखनिर्भिन्नः।
सरल व्याख्या
हरित्रातः (हरि द्वारा रक्षित), नखभिन्नः (नखों से फाड़ा हुआ), देवदत्तः (देव द्वारा दिया)।
९२२ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.36
चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
चतुर्थ्यन्तार्थाय यत् तद्वाचिना अर्थादिभिश्च चतुर्थ्यंन्तं वा प्राग्वत्। यूपाय दारु यूपदारु। «तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभाव एवेष्टः» (वार्त्तिकम्) । तेनेह न - रन्धनाय स्थाली। «अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम्» (वार्त्तिकम्)। द्विजार्थः सूपः। द्विजार्था यवागूः। द्विजार्थं पयः। भूतबलिः। गोहितम्। गोसुखम्। गोरक्षितम्॥
हिन्दी अनुवाद
चतुर्थ्यन्त के अर्थ के लिये जो (वस्तु), उसके वाचक तथा अर्थ, बलि, हित, सुख, रक्षित के साथ चतुर्थ्यन्त विकल्प से पूर्ववत्। यूपाय दारु = यूपदारु। (वार्तिक) तदर्थ के साथ प्रकृति-विकृति भाव में ही (समास) इष्ट है — अतः यहाँ नहीं: रन्धनाय स्थाली। (वार्तिक) 'अर्थ' के साथ नित्य समास और विशेष्य का लिङ्ग कहना चाहिए — द्विजार्थः सूपः, द्विजार्था यवागूः, द्विजार्थं पयः। भूतबलिः, गोहितम्, गोसुखम्, गोरक्षितम्।
सरल व्याख्या
चतुर्थी तत्पुरुष: यूपदारु (यूप के लिये लकड़ी), गोहितम् (गायों के लिये हितकर), द्विजार्थः (ब्राह्मण के लिये)।
९२३ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.37
पञ्चमी भयेन ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
चोराद्भयं चोरभयम्॥
हिन्दी अनुवाद
पञ्चम्यन्त भय (शब्द) के साथ (समास)। चोरात् भयम् = चोरभयम्।
सरल व्याख्या
पञ्चमी तत्पुरुष: चोरभयम् (चोर से भय)।
९२४ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.39
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: पञ्चमी, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
हिन्दी अनुवाद
(वृत्ति नहीं) स्तोक, अन्तिक, दूर अर्थ वाले और कृच्छ्र (शब्द) क्तान्त के साथ (समास पाते हैं)।
सरल व्याख्या
स्तोक (थोड़ा), दूर आदि के साथ क्तान्त का समास।
९२५ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.2
पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अलुग्, उत्तरपदे
वृत्तिः
अलुगुत्तरपदे। स्तोकान्मुक्तः। अन्तिकादागतः। अभ्याशादागतः। दूरादागतः। कृच्छ्रादागतः॥
हिन्दी अनुवाद
उत्तरपद परे रहते स्तोक आदि से पञ्चमी का अलुक् होता है। स्तोकान्मुक्तः, अन्तिकादागतः, अभ्याशादागतः, दूरादागतः, कृच्छ्रादागतः।
सरल व्याख्या
यहाँ विभक्ति नहीं हटती: दूरादागतः (दूर से आया), कृच्छ्रान्मुक्तः।
९२६ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.8
षष्ठी ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
सुबन्तेन प्राग्वत्। राजपुरुषः॥
हिन्दी अनुवाद
षष्ठ्यन्त सुबन्त के साथ पूर्ववत् (समास)। राजपुरुषः।
सरल व्याख्या
षष्ठी तत्पुरुष (सबसे अधिक प्रचलित): राजपुरुषः (राजा का पुरुष), देवालयः, गङ्गाजलम्।
९२७ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.1
पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्वसंख्याविशिष्टश्चेदवयवी। षष्ठीसमासापवादः। पूर्वं कायस्य पूर्वकायः। अपरकायः। एकाधिकरणे किम्? पूर्वश्छात्राणाम्॥
हिन्दी अनुवाद
पूर्व, अपर, अधर, उत्तर — ये अवयवी (एकदेशी) के साथ समास पाते हैं, यदि अवयवी एकत्व संख्या वाला हो। यह षष्ठी समास का अपवाद है। पूर्वं कायस्य = पूर्वकायः; अपरकायः। एकाधिकरण क्यों? पूर्वश्छात्राणाम्।
सरल व्याख्या
पूर्वकायः (शरीर का अगला भाग) — यहाँ 'पूर्व' पहले आता है (कायपूर्व नहीं)।
९२८ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.2
अर्धं नपुंसकम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: एकदेशिनैकाधिकरणे, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
समांशवाच्यर्धशब्दो नित्यं क्लीबे, स प्राग्वत्। अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली॥
हिन्दी अनुवाद
समान भाग का वाचक 'अर्ध' शब्द नित्य नपुंसक में होता है, वह पूर्ववत् (समास पाता है)। अर्धं पिप्पल्याः = अर्धपिप्पली।
सरल व्याख्या
अर्धपिप्पली (आधी पीपल) — अर्ध पहले।
९२९ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.40
सप्तमी शौण्डैः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः प्राग्वत् । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्ड इत्यादि । द्वितीयातृतीयेत्यादियोगविभागादन्यत्रापि तृतीयादिविभक्तीनां प्रयोगवशात्समासो ज्ञेयः ॥
हिन्दी अनुवाद
सप्तम्यन्त, शौण्ड आदि के साथ पूर्ववत्। अक्षेषु शौण्डः = अक्षशौण्डः इत्यादि। 'द्वितीया' 'तृतीया' इत्यादि के योगविभाग से अन्यत्र भी तृतीया आदि विभक्तियों का प्रयोग के अनुसार समास समझना चाहिए।
सरल व्याख्या
सप्तमी तत्पुरुष: अक्षशौण्डः (जुए में चतुर), शास्त्रप्रवीणः, कलाकुशलः।
९३० विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.50
दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: समानाधिकरणेन, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
संज्ञायामेवेति नियमार्थं सूत्रम्। पूर्वेषुकामशमी। सप्तर्षयः। तेनेह न - उत्तरा वृक्षाः। पञ्च ब्राह्मणाः॥
हिन्दी अनुवाद
संज्ञा में ही (दिशा-संख्या का समास) — यह नियम के लिये सूत्र है। पूर्वेषुकामशमी, सप्तर्षयः। अतः यहाँ नहीं: उत्तराः वृक्षाः, पञ्च ब्राह्मणाः।
सरल व्याख्या
दिशा/संख्या वाले कर्मधारय केवल नाम (संज्ञा) में: सप्तर्षयः (सात ऋषियों का नाम)।
९३१ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.51
तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: समानाधिकरणेन, दिक्सङ्ख्ये, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
तद्धितार्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिक्संख्ये प्राग्वत्। पूर्वस्यां शालायां भवः - पूर्वा शाला इति समासे जाते «सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः» (वार्त्तिकम्)॥
हिन्दी अनुवाद
तद्धितार्थ के विषय में, उत्तरपद परे रहते और समाहार वाच्य होने पर दिक्-संख्या पूर्ववत् (समास पाती हैं)। पूर्वस्यां शालायां भवः — 'पूर्वा शाला' ऐसा समास होने पर — (वार्तिक) सर्वनाम को वृत्ति-मात्र में पुंवद्भाव।
सरल व्याख्या
दिशा/संख्या का समास तीन स्थितियों में भी: तद्धित-प्रत्यय के लिये, उत्तरपद आगे हो तो, और समाहार में।
९३२ विधिसूत्रम् अष्टा० 4.2.107
दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, प्राग्दीव्यतोऽण्, समर्थानां प्रथमाद्वा
वृत्तिः
अस्माद्भवाद्यर्थे ञः स्यादसंज्ञायाम्॥
हिन्दी अनुवाद
दिक्-पूर्वपद वाले (समास) से भव आदि अर्थ में संज्ञा न होने पर ञ होता है।
सरल व्याख्या
पूर्वशाला + ञ → पौर्वशालः।
९३३ विधिसूत्रम् अष्टा० 7.2.117
तद्धितेष्वचामादेः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: वृद्धिः, अचः, ञ्णिति, अङ्गस्य
वृत्तिः
ञिति णिति च तद्धितेष्वचामादेरचो वृद्धिः स्यात् । यस्येति च । पौर्वशालः ॥ पञ्च गावो धनं यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ । «द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम्» (वार्त्तिकम्)॥
हिन्दी अनुवाद
ञित् और णित् तद्धित परे रहते स्वरों में आदि अच् को वृद्धि होती है; 'यस्येति च' — पौर्वशालः (पूर्व शाला में होने वाला)। पञ्च गावः धनं यस्य — इस त्रिपद बहुव्रीहि में — (वार्तिक) द्वन्द्व-तत्पुरुष में उत्तरपद होने पर नित्य समास कहना चाहिए।
सरल व्याख्या
तद्धित में प्रथम स्वर की वृद्धि: दशरथ → दाशरथि, शिव → शैव, वसुदेव → वासुदेव। यह बहुत महत्त्वपूर्ण नियम है।
९३४ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.92
गोरतद्धितलुकि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तत्पुरुषस्य, टच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
गोऽन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् समासान्तो न तु तद्धितलुकि। पञ्चगवधनः॥
हिन्दी अनुवाद
गो-अन्त तत्पुरुष से टच् समासान्त होता है, पर तद्धित के लुक् में नहीं। पञ्चगवधनः।
सरल व्याख्या
पञ्चगवधनः (पाँच गायें जिसका धन हों)।
९३५ संज्ञासूत्रम् · कर्मधारयसंज्ञा अष्टा० 1.2.42
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥
हिन्दी अनुवाद
(वृत्ति नहीं) समानाधिकरण (एक ही विभक्ति वाले पदों का) तत्पुरुष 'कर्मधारय' कहलाता है।
सरल व्याख्या
विशेषण-विशेष्य का तत्पुरुष कर्मधारय है: नीलोत्पलम्, महाराजः।
९३६ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.52
संख्यापूर्वो द्विगुः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: समानाधिकरणेन, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
तद्धितार्थेत्यत्रोक्तस्त्रिविधः संख्यापूर्वो द्विगुसंज्ञः स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
'तद्धितार्थ' (सूत्र) में कहा गया तीन प्रकार का संख्यापूर्व (समास) 'द्विगु' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
संख्या पहले हो तो द्विगु: त्रिलोकी, पञ्चवटी, नवरात्रम्।
९३७ अतिदेशसूत्रम् · द्विगोः एकवद्भावातिदेशः अष्टा० 2.4.1
द्विगुरेकवचनम् ॥
वृत्तिः
द्विग्वर्थः समाहार एकवत्स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
द्विगु का अर्थ समाहार एकवत् (एकवचन) होता है।
सरल व्याख्या
समाहार द्विगु एकवचन में: त्रिभुवनम्।
९३८ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.17
स नपुंसकम् ॥
वृत्तिः
समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुंसकं स्यात्। पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम्॥
हिन्दी अनुवाद
समाहार में द्विगु और द्वन्द्व नपुंसक होते हैं। पञ्चानां गवां समाहारः = पञ्चगवम्।
सरल व्याख्या
पञ्चगवम्, त्रिभुवनम् — नपुंसक एकवचन। (कुछ में ङीप्: त्रिलोकी — आगे स्त्रीप्रत्यय में।)
९३९ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.57
विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: समानाधिकरणेन, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
भेदकं भेद्येन समानाधिकरणेन बहुलं प्राग्वत्। नीलमुत्पलं नीलोत्पलम्। बहुलग्रहणात्क्वचिन्नित्यम् - कृष्णसर्पः। क्वचिन्न - रामो जामदग्न्यः॥
हिन्दी अनुवाद
भेदक (विशेषण), भेद्य (विशेष्य) समानाधिकरण के साथ बहुलता से पूर्ववत् (समास पाता है)। नीलम् उत्पलम् = नीलोत्पलम्। बहुल ग्रहण से कहीं नित्य — कृष्णसर्पः; कहीं नहीं — रामो जामदग्न्यः।
सरल व्याख्या
कर्मधारय: नीलोत्पलम् (नीला कमल), महापुरुषः, सज्जनः। 'कृष्णसर्प' सदा समास में (एक जाति का नाम)।
९४० विधिसूत्रम् अष्टा० 2.1.55
उपमानानि सामान्यवचनैः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: समानाधिकरणेन, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
घन इव श्यामो घनश्यामः। «शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम्» (वार्त्तिकम्) । शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः। देवपूजको ब्राह्मणो देवब्राह्मणः॥
हिन्दी अनुवाद
उपमान (शब्द) सामान्य-धर्म वाचक (शब्दों) के साथ (समास पाते हैं)। घन इव श्यामः = घनश्यामः। (वार्तिक) शाकपार्थिव आदि की सिद्धि के लिये उत्तरपद-लोप का उपसंख्यान — शाकप्रियः पार्थिवः = शाकपार्थिवः; देवपूजकः ब्राह्मणः = देवब्राह्मणः।
सरल व्याख्या
उपमान कर्मधारय: घनश्यामः (बादल जैसा श्याम)। मध्यमपदलोपी: शाकपार्थिवः (शाक-प्रिय राजा)।
९४१ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.6
नञ् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
नञ् सुपा सह समस्यते ॥
हिन्दी अनुवाद
नञ् सुबन्त के साथ समास पाता है।
सरल व्याख्या
नञ् तत्पुरुष: 'न' का समास।
९४२ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.73
नलोपो नञः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: उत्तरपदे
वृत्तिः
नञो नस्य लोप उत्तरपदे। न ब्राह्मणः अब्राह्मणः॥
हिन्दी अनुवाद
उत्तरपद होने पर नञ् के न का लोप होता है। न ब्राह्मणः = अब्राह्मणः।
सरल व्याख्या
न + ब्राह्मणः → अब्राह्मणः; न + धर्म → अधर्म।
९४३ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.74
तस्मान्नुडचि ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नञः, उत्तरपदे
वृत्तिः
लुप्तनकारान्नञ उत्तरपदस्याजादेर्नुडागमः स्यात्। अनश्वः। नैकधेत्यादौ तु नशब्देन सह सुप्सुपेति समासः॥
हिन्दी अनुवाद
लुप्त-नकार नञ् से परे अजादि उत्तरपद को नुट् आगम होता है। अनश्वः। 'नैकधा' आदि में तो 'न' शब्द के साथ 'सुप्सुपा' से समास।
सरल व्याख्या
स्वर से पहले 'अन्': न + अश्वः → अनश्वः, न + आदि → अनादि।
९४४ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.18
कुगतिप्रादयः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नित्यं, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते। कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः॥
हिन्दी अनुवाद
कु, गति और प्र आदि समर्थ के साथ नित्य समास पाते हैं। कुत्सितः पुरुषः = कुपुरुषः।
सरल व्याख्या
कुपुरुषः (बुरा पुरुष), सुपुरुषः, प्राचार्यः।
९४५ संज्ञासूत्रम् · निपातसंज्ञा अष्टा० 1.4.61
ऊर्यादिच्विडाचश्च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: क्रियायोगे, गतिः, आकडारात् एका संज्ञा, प्राग्रीश्वरान्निपाताः
वृत्तिः
ऊर्यादयश्च्व्यन्ता डाजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः। ऊरीकृत्य। शुक्लीकृत्य। पटपटाकृत्य। सुपुरुषः॥ «प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया» (वार्त्तिकम्)। प्रगत आचार्यः प्राचार्यः। «अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया» (वार्त्तिकम्) । अतिक्रान्तो मालामिति विग्रहे -
हिन्दी अनुवाद
ऊरी आदि, च्वि-प्रत्ययान्त और डाच्-प्रत्ययान्त क्रिया के योग में गति-संज्ञक होते हैं। ऊरीकृत्य, शुक्लीकृत्य, पटपटाकृत्य। सुपुरुषः। (वार्तिक) प्र आदि गत आदि अर्थ में प्रथमान्त के साथ — प्रगतः आचार्यः = प्राचार्यः। (वार्तिक) अति आदि क्रान्त आदि अर्थ में द्वितीयान्त के साथ — 'अतिक्रान्तो मालाम्' इस विग्रह में (आगे)।
सरल व्याख्या
ऊरीकृत्य (स्वीकार करके), शुक्लीकृत्य (सफेद करके)। प्राचार्यः (पूर्व आचार्य)।
९४६ संज्ञासूत्रम् · उपसर्जनसंज्ञा अष्टा० 1.2.44
एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: समासे, उपसर्जनम्
वृत्तिः
विग्रहे यन्नियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञं स्यान्न तु तस्य पूर्वनिपातः॥
हिन्दी अनुवाद
विग्रह में जो नियत विभक्ति वाला हो, वह उपसर्जन-संज्ञक होता है, पर उसका पूर्वनिपात नहीं होता।
सरल व्याख्या
अतिमालः में 'माला' उपसर्जन है, फिर भी बाद में आता है।
९४७ विधिसूत्रम् अष्टा० 1.2.48
गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: ह्रस्वः, प्रातिपदिकस्य
वृत्तिः
उपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्वः स्यात्। अतिमालः। «अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया» (वार्त्तिकम्)। अवक्रुष्टः कोकिलया - अवकोकिलः। «पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या» (वार्त्तिकम्)। परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः। «निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या» (वार्त्तिकम्) । निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः - निष्कौशाम्बिः॥
हिन्दी अनुवाद
उपसर्जन जो गो शब्द और स्त्रीप्रत्ययान्त, तदन्त प्रातिपदिक को ह्रस्व होता है। अतिमालः। (वार्तिक) अव आदि क्रुष्ट आदि अर्थ में तृतीयान्त के साथ — अवक्रुष्टः कोकिलया = अवकोकिलः। (वार्तिक) परि आदि ग्लान आदि अर्थ में चतुर्थ्यन्त के साथ — परिग्लानः अध्ययनाय = पर्यध्ययनः। (वार्तिक) निर् आदि क्रान्त आदि अर्थ में पञ्चम्यन्त के साथ — निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः = निष्कौशाम्बिः।
सरल व्याख्या
अतिमालः (माला को लाँघने वाला — माला → माल ह्रस्व)। निष्कौशाम्बिः (कौशाम्बी से निकला)।
९४८ संज्ञासूत्रम् · उपपदसंज्ञा अष्टा० 3.1.92
तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, धातोः
वृत्तिः
सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादौ वाच्यत्वेन स्थितं यत्कुम्भादि तद्वाचकं पदमुपपदसंज्ञं स्यात्॥
हिन्दी अनुवाद
'कर्मणि' आदि सप्तम्यन्त पद में वाच्य रूप से स्थित जो कुम्भ आदि, उसका वाचक पद 'उपपद' संज्ञक होता है।
सरल व्याख्या
कृदन्त-सूत्रों में सप्तमी से कहा गया (जैसे 'कर्मणि') शब्द उपपद है — कुम्भकार में कुम्भ।
९४९ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.19
उपपदमतिङ् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नित्यं, आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते। अतिङन्तश्चायं समासः। कुम्भं करोतीति कुम्भकारः। अतिङ् किम्? मा भवान् भूत्। माङि लुङिति सप्तमीनिर्देशान्माङुपपदम्। «गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः» (परिभाषा) । व्याघ्री। अश्वक्रीती। कच्छपीत्यादि॥
हिन्दी अनुवाद
उपपद (सुबन्त) समर्थ के साथ नित्य समास पाता है; यह समास तिङन्त का नहीं होता। कुम्भं करोति इति कुम्भकारः। अतिङ् क्यों? मा भवान् भूत् — 'माङि लुङ्' में सप्तमी-निर्देश से माङ् उपपद है (पर समास नहीं)। (परिभाषा) गति, कारक, उपपद का कृदन्तों के साथ समास सुप् की उत्पत्ति से पहले होता है — व्याघ्री, अश्वक्रीती, कच्छपी इत्यादि।
सरल व्याख्या
उपपद समास: कुम्भकारः, जलदः, सर्वज्ञः — कृदन्त के साथ नित्य।
९५० विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.86
तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अच्, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
संख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य समासान्तोऽच् स्यात्। द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्व्यङ्गुलम्। निर्गतमङ्गुल्यो निरङ्गुलम्॥
हिन्दी अनुवाद
संख्या या अव्यय आदि में हो ऐसे अङ्गुलि-अन्त तत्पुरुष से अच् समासान्त होता है। द्वे अङ्गुली प्रमाणम् अस्य = द्व्यङ्गुलम्; निर्गतम् अङ्गुलिभ्यः = निरङ्गुलम्।
सरल व्याख्या
द्व्यङ्गुलम् (दो अंगुल का)।
९५१ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.87
अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: अच्, सङ्ख्या-अव्ययादेः, तत्पुरुषस्य, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
एभ्यो रात्रेरच् स्याच्चात्संख्याव्ययादेः। अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम्॥
हिन्दी अनुवाद
अहन्, सर्व, एकदेश, संख्यात, पुण्य से (परे) रात्रि से अच् होता है, 'च' से संख्या-अव्यय आदि से भी। 'अहन्' ग्रहण द्वन्द्व के लिये।
सरल व्याख्या
रात्रि → रात्र: अहोरात्रः, सर्वरात्रः।
९५२ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.29
रात्राह्नाहाः पुंसि ॥
वृत्तिः
एतदन्तौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ पुंस्येव। अहश्च रात्रिश्चाहोरात्रः। सर्वरात्रः। संख्यातरात्रः। «संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम्»। द्विरात्रम्। त्रिरात्रम्॥
हिन्दी अनुवाद
रात्र, अह्न, अह — इन अन्त वाले द्वन्द्व और तत्पुरुष पुंलिङ्ग में ही होते हैं। अहश्च रात्रिश्च = अहोरात्रः; सर्वरात्रः, संख्यातरात्रः। संख्या-पूर्व रात्र नपुंसक — द्विरात्रम्, त्रिरात्रम्।
सरल व्याख्या
अहोरात्रः (दिन-रात — पुंलिङ्ग), पर नवरात्रम्, त्रिरात्रम् (नपुंसक)।
९५३ विधिसूत्रम् अष्टा० 5.4.91
राजाहस्सखिभ्यष्टच् ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: तत्पुरुषस्य, प्रत्ययः, परश्च, आद्युदात्तश्च, ङ्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः, समासान्ताः, वा
वृत्तिः
एतदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात्। परमराजः॥
हिन्दी अनुवाद
राजन्, अहन्, सखि — इन अन्त वाले तत्पुरुष से टच् होता है। परमराजः।
सरल व्याख्या
महाराजः, परमराजः, देवसखः — अन्त में अ।
९५४ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.46
आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: उत्तरपदे
वृत्तिः
महत आकारोऽन्तादेशः स्यात्समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीये च परे। महाराजः। प्रकारवचने जातीयर्। महाप्रकारो महाजातीयः॥
हिन्दी अनुवाद
समानाधिकरण उत्तरपद और जातीय (प्रत्यय) परे रहते महत् को आकार अन्तादेश होता है। महाराजः। प्रकार अर्थ में जातीयर् — महाप्रकारः = महाजातीयः।
सरल व्याख्या
महत् → महा: महाराजः, महापुरुषः, महात्मा।
९५५ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.47
द्व्यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आत्, उत्तरपदे
वृत्तिः
आत्स्यात्। द्वौ च दश च द्वादश। अष्टाविंशतिः॥
हिन्दी अनुवाद
संख्या उत्तरपद होने पर, बहुव्रीहि और अशीति को छोड़कर, द्वि और अष्टन् को आ होता है। द्वौ च दश च = द्वादश; अष्टाविंशतिः।
सरल व्याख्या
द्वि → द्वा: द्वादश (12), द्वाविंशतिः; अष्टन् → अष्टा: अष्टादश।
९५६ विधिसूत्रम् अष्टा० 6.3.48
त्रेस्त्रयः ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आत्, संख्यायाम्, अबहुव्रीहि-अशीत्योः, उत्तरपदे
वृत्तिः
त्रयोदश। त्रयोविंशतिः। त्रयस्त्रिंशत्॥
हिन्दी अनुवाद
(संख्या उत्तरपद होने पर) त्रि को त्रयस्। त्रयोदश, त्रयोविंशतिः, त्रयस्त्रिंशत्।
सरल व्याख्या
त्रयोदश (13), त्रयस्त्रिंशत् (33)।
९५७ अतिदेशसूत्रम् · समासलिङ्गनिर्णयातिदेशः अष्टा० 2.4.26
परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः ॥
वृत्तिः
एतयोः परपदस्येव लिङ्गं स्यात्। कुक्कुटमयूर्याविमे। मयूरीकुक्कुटाविमौ। «द्विगुप्राप्तापन्नालम्पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः» (परिभाषा) । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः॥
हिन्दी अनुवाद
द्वन्द्व और तत्पुरुष का लिङ्ग अन्तिम पद जैसा होता है। कुक्कुटमयूर्यौ इमे, मयूरीकुक्कुटौ इमौ। (परिभाषा) द्विगु, प्राप्त, आपन्न, अलम्-पूर्व और गति समासों में (इसका) निषेध कहना चाहिए — पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः।
सरल व्याख्या
द्वन्द्व-तत्पुरुष का लिङ्ग अन्तिम पद से: कुक्कुटमयूर्यौ (मयूरी स्त्रीलिङ्ग, अन्त में)।
९५८ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.2.4
प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: आकडारात् एका संज्ञा, प्राक्कडारात्समासः, सुप्सुपा, विभाषा, तत्पुरुषः
वृत्तिः
समस्येते। अकारश्चानयोरन्तादेशः। प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः। आपन्नजीविकः। अलं कुमार्यै - अलंकुमारिः। अत एव ज्ञापकात्समासः। निष्कौशाम्बिः॥
हिन्दी अनुवाद
प्राप्त और आपन्न द्वितीयान्त के साथ समास पाते हैं, और इनको अकार अन्तादेश होता है। प्राप्तः जीविकां = प्राप्तजीविकः; आपन्नजीविकः। अलं कुमार्यै = अलंकुमारिः — इसी ज्ञापक से समास। निष्कौशाम्बिः।
सरल व्याख्या
प्राप्तजीविकः (जिसे जीविका मिल गई)।
९५९ विधिसूत्रम् अष्टा० 2.4.31
अर्धर्चाः पुंसि च ॥
अनुवृत्ति/अधिकार: नपुंसकम्
वृत्तिः
अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि क्लीबे च स्युः । अर्धर्चः । अर्धर्चम् । एवं ध्वजतीर्थशरीरमण्डपयूपदेहाङ्कुशपात्रसूत्रादयः । सामान्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रातः कमनीयम् ॥ इति तत्पुरुषः ॥ ३ ॥
हिन्दी अनुवाद
अर्धर्च आदि शब्द पुंलिङ्ग और नपुंसक दोनों में होते हैं। अर्धर्चः, अर्धर्चम्। इसी प्रकार ध्वज, तीर्थ, शरीर, मण्डप, यूप, देह, अङ्कुश, पात्र, सूत्र आदि। सामान्य (अर्थ) में नपुंसक — मृदु पचति, प्रातः कमनीयम्। (तत्पुरुष समाप्त।)
सरल व्याख्या
कुछ शब्द दोनों लिङ्गों में: तीर्थः/तीर्थम्, देहः/देहम्, पात्रः/पात्रम्। क्रियाविशेषण नपुंसक: मृदु पचति। (तत्पुरुष पूर्ण।)

मूल पाठ: लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य) — डिजिटल पाठ-स्रोत ashtadhyayi.com · हिन्दी अनुवाद व सरल व्याख्या: cdsharma.in

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें